Herkes İçin Erişilebilir Asansörler

Muharrem Bilge Çakırer tarafından

Asansörlerde erişilebilirlik, modern bina tasarımı ve mühendisliğinde kritik bir faktördür. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre, dünya nüfusunun %15'i bir tür engellilikle yaşamaktadır. Bu oran, erişilebilir binaların ve özellikle erişilebilir asansörlerin toplumun büyük bir kesimi için öneminin göstergesidir.

Erişilebilirlik, yalnızca engelli bireylerin değil, hamile kadınlar, yaşlılar, çocuklu aileler, bagaj taşıyan öğrenciler vb. gibi herkesin yaşam kalitesini artıran evrensel bir tasarım ilkesidir. Asansörlerin bu standartlara uyması, toplumdaki her bireyin bağımsız hareket edebilmesini sağlar ve toplumsal katılımı artırır. Ancak, mevcut mevzuatın karmaşık dili ve EN 81-70:2022 standardının henüz Türkçe'ye çevrilmemiş olması gibi nedenlerle, asansörlerde erişilebilirlik konusunun ülkemizdeki asansör üreticilerinin çoğu arasında bile yeterince anlaşılmadığını düşünüyorum. Bu makalede, tasarım alanındaki bilgi ve deneyimlerim ışığında, konuyu daha anlaşılır kılmak, farkındalık yaratmak ve sektöre katkıda bulunmak amacıyla soru-cevap formatı tercih edilmiştir.

S.1) Asansörler için erişilebilirlik ne anlama geliyor? Hangi mevzuat bu alanla ilgili konuları içeriyor?

A.1) "Asansör Kanunu" olarak da adlandırabileceğimiz 2014/33/AB sayılı Asansör Yönetmeliğine göre, asansörün insan taşıması amaçlanıyorsa ve boyutları izin veriyorsa, kabinin engelli kişilerin girişini ve kullanımını engellemeyecek ve kullanımlarını kolaylaştıracak şekilde tasarlanması ve üretilmesi gerekmektedir.

Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'ne göre, tek asansör bulunan binalarda asansör kabininin dar kenarı en az 1.20 m, alanı en az 1.80 m², kapı net geçiş genişliği ise 900 mm olmak zorundadır. Ayrıca, birden fazla asansör bulunan binalarda asansör sayısının yarısı bu ölçülerde yapılmalıdır. 

S.2) Asansörlerin erişilebilirlik standartları nelerdir? 

A.2) Avrupa Standardı EN 81-70:2022, engelliler de dahil olmak üzere farklı niteliklere sahip kişilerin asansörlere eşit, güvenli ve bağımsız erişimi ve kullanımı için asgari gereklilikleri belirleyen erişilebilir asansör tasarımı için önemli bir kılavuzdur. Asansör üretiminde bu kılavuzu takip etmek, dünyadaki birçok ülkede olduğu gibi ülkemizde de zorunludur. Engelli bireylerin asansörleri rahat bir şekilde kullanabilmeleri için dikkate alınması gereken boyutlar, kontrol sistemleri, işaretlemeler ve güvenlik önlemleri konusunda önemli kriterler getirilmiştir.

EN 81-70 standardı birkaç yıl içinde ISO (Uluslararası Standardizasyon Komisyonu) tarafından şu başlık altında yayınlanacaktır: ISO/DIS8100-7, dünyadaki tüm ülkeler için geçerli olup, bu evrensel standardın 2024 taslak versiyonu geçtiğimiz aylarda yayınlanmıştır. Bu standart, dünya çapında engelli kişilerin hakları için asgari standartları belirleyen ve insan hakları açısından yasal olarak bağlayıcı olan ilk uluslararası kılavuz olacaktır.

Soru 3) Asansörlere "ayna" yerleştirmek zorunlu mu?

A.3) Hayır, öyle değil. Ancak, tekerlekli sandalye kullananların asansörden yardım almadan geri geri çıkabilmeleri için araçta bir aynaya ihtiyaçları vardır. Ayrıca, asansörün içini daha büyük göstereceğinden ve klostrofobisi olan insanları rahatlatacağından, araçta ayna kullanılması da önerilir.

S.4) Erişilebilirlik standardına göre asansör kabin ölçüleri nasıl olmalıdır?

S.4) Asansör kabininin boyutları, tekerlekli sandalye ve diğer yardımcı cihazları kullanan kişilerin rahatça kullanabileceği şekilde olmalıdır. EN 81-70'te, asansör kapasitelerine göre erişilebilirlik asansörleri için beş tip kabin belirlenmiştir ve bunlar aşağıdaki gibi özetlenmiştir. Tek girişli, karşı taraflarda çift girişli veya bitişik duvarlarda kapısı olan kabinlerin iç boyutları aşağıdaki Tablo 1'e göre seçilmelidir. 

S.5) Arabada korkuluk (korkuluk) kullanmak zorunlu mudur? Korkuluk nasıl yerleştirilmelidir?

A.5) "Erişilebilirlik standardı" gereği, asansör kabininde en az bir tutamak bulunması ve bu tutamağın, Kabin Kumanda Paneli'nin (COP) bulunduğu kabin duvarına yerleştirilmesi zorunludur. Tutamak, panel ile birleştiği noktalarda kesilmeli ve uçları, COP üzerindeki düğmeleri ve kumandaları engellemeyecek şekilde duvara doğru bükülmelidir. Bu şekilde, çarpma ve yolcuların yaralanma riski azalır. COP'nin kısa kenarına en az 400 mm ölçülerinde bir tutamak sığmıyorsa, tutamak yalnızca COP'nin bir tarafına monte edilebilir. Tutamağın kavrama kısmının kesit boyutları 30 mm ile 45 mm arasında ve yarıçapı en az 10 mm olmalıdır. Kabin duvarı ile tutamağın kavrama kısmı arasındaki boşluk en az 35 mm olmalıdır. El tutamağının üst kenarının yüksekliği, bitmiş zemin seviyesinden 900 mm ± 25 mm yukarıda olmalıdır. İki tutamak üst üste kullanılıyorsa, bu ölçü üstteki tutamağın yüksekliğine göre ayarlanır. İkiden fazla tutamağın üst üste kullanılması erişilebilirliği engeller.

S.6) Korkuluk, COP'un bulunduğu kabin duvarı yerine karşı duvara konumlandırılabilir mi? 

C.6) Şartlı olarak evet. TS EN 81-70'e göre, tip 1, 2 ve 3 kabinlerde, eğer korkuluk kabin giriş genişliğini kısıtlıyorsa, COP'un karşısındaki duvara monte edilebilir. 

S.7) COP aracın hangi duvarına yerleştirilmelidir?

A.7) COP aracın yan duvarına aşağıdaki şekilde yerleştirilmelidir: 

1. Orta kapılı asansörlerde sağda (orta açıklıklı), 
2. Teleskopik (yandan açılır) kapılı asansörlerde kapının kapanan tarafında. 

Ayrıca COP, herhangi bir buton ile bitişik duvar köşesi arasındaki minimum yanal mesafe 400 mm olacak şekilde yerleştirilmelidir. (Bkz. Resim 1)

S.8) COP'ta veya butonlarda Braille alfabesinin kullanılması zorunlu mudur?

A.8) Hayır, değil. Ancak braille alfabesi kullanılıyorsa ilgili standarda (ISO 17049) uygun olması gerekir.

S.9) COP, arabanın ön duvarına, yani kapının yanındaki köşe braketine yerleştirilebilir mi?

A.9) Bu durum erişilebilirlik standartlarına uymamaktadır; zira tekerlekli sandalye kullanan kişilerin kat düğmelerine erişmesini zorlaştırır, hatta imkansız hale getirir.

S.10) Aracın hangi derinliğinden sonra ikinci bir COP kullanılmalıdır?

A.10) Yaygın inanışın aksine, bir kabinde ikinci bir COP kullanmak kabin derinliğiyle değil, kabin genişliğiyle ilgilidir. Kabin genişliği 1600 mm'nin üzerindeyse, kabinin her bir yan duvarında bir COP bulunmalıdır. Öte yandan, bitişik duvarlarda girişleri olan kabinlerde (çift girişli kabin), COP kapı olmayan her bir duvarda olmalıdır. 

S.11) Birbirine bakan çift giriş kapısı olan asansörlerde çift butonlu panel kullanılmalı mıdır?

A.11) Bu sorunun cevabı kapıların toplama yönüne göre değişir. Eğer her iki zıt kapı da merkezden açılıyorsa — kabin genişliğinden bağımsız olarak — kabinin her iki yan duvarında bir tane olmak üzere toplam iki COP kullanılmalıdır. Eğer kabindeki iki zıt kapı zıt yönlerde toplanıyorsa, kabinde bir COP kullanılmalıdır. Aynı koşullar altında, kabin genişliği 1600 mm'yi aşarsa, iki COP kullanılmalıdır.

S.12) Erişilebilirliği artırmak için otomobil tasarımında renkler nasıl kullanılabilir?

A.12) İnsanlarda görme duyusunun azalmasından kaynaklanabilecek sorunları ortadan kaldırmak için erişilebilir araçlarda kontrast renkler ve kontrast tonlar uygun şekilde kullanılmalıdır. Bu, nesnelerin tespit edilmesine yardımcı olacağı için olası tehlikeleri en aza indirecektir.

Kontrast, bir yüzeyin diğerine göre ışık yansıtma farkıdır: %100 kontrast beyaz ve siyahtır, çünkü mat siyah bir yüzey tüm ışığı emer (%0 yansıtma). Beyaz yüzey ise tüm ışığı yansıtır (%100 yansıtma). Kontrastın otomobil tasarımında nasıl kullanılabileceğine bir örnek vermek gerekirse, metalik gri araç duvarları ile siyah zemin kaplamasının tamamlandığı bir asansör zemini büyük bir kontrast oluşturur. Benzer şekilde, araç iç panelleri ve kumanda paneli arasında zıt tonlar seçmek ve kumanda paneli ile düğmeler arasında kontrast oluşturmak erişilebilirliği artıracaktır. Öte yandan, erişilebilirlik açısından, zemin kaplaması olarak kullanılacak malzemenin parlak değil "mat" olması ve kaygan olmaması şiddetle tavsiye edilir. Kontrastla ilgili olarak EN 81-70, madde 5.1.2, tablo 2'deki minimum Işık Yansıtma Değeri (LRV) dikkate alınmalıdır. 

 S.13) Erişilebilir asansörlerde sesli uyarı sistemlerinin hangi özelliklere sahip olması gerekir?

A.13) Asansörün hangi kata geldiğini bildiren sesli bir uyarı sistemi kabinde bulunacaktır. Bu sistemin ses seviyesi 35 ile dB(A) arasında ayarlanabilir olacaktır. Tren istasyonları gibi gürültülü ortamlarda ses seviyesi 80 dB(A)'ya kadar artırılabilecektir.

S.14) Erişilebilirlik normlarına göre;

a) Kapıların otomatik olması zorunlu mudur?

Durak ve araç kapıları, otomatik ve makineyle çalışan devrilme ve sürgülü kapılar olarak imal edilmelidir. Burada anlaşılabileceği gibi, "kanatlı kapı" olarak adlandırılan yarı otomatik kapılar, engelli asansörleri için uygun değildir.

b) Asansör kapı girişleri için minimum ölçüler nelerdir? 

Net kapı girişi genişliği tip 80 vagonlar için en az 0 1 mm, tip 900, tip 2 ve tip 3 vagonlar için en az 4 mm ve tip 1100 vagonlar için en az 5 mm olmalıdır. Mevcut binalarda tip 800 vagonlar için net kapı girişi en az 2 mm olmalıdır. 

Soru 15) Otomobillerde "katlanır koltuk" kullanımı dezavantajlı bireyler için zorunlu bir uygulama mıdır?

C.15) Hayır. Zorunlu değildir ancak arabada katlanır koltuk kullanılacaksa aşağıdaki özelliklere sahip olması gerekir:

Bitmiş zemin seviyesinden 50 0mm ± 25 mm yükseklikte, 300 mm ile 40 0mm derinlikte, 400 mm ile 500 mm genişlikte olmalı ve en az 120 kg yük taşıyabilmelidir.

S.16) Zemin butonları kapı kasasına monte edilebilir mi?  

A.16) Sadece bir asansörün bulunduğu durumlarda, butonun bulunduğu herhangi bir girintinin derinliği 250 mm'yi geçmemek koşuluyla kat butonları kapı çerçevesine monte edilebilir. Bu butonların en yakın duvara olan mesafesi en az 500 mm (tercihen 700 mm) olmalıdır. En az iki asansör varsa, durdurma çağrı butonları asansörler arasında olmalıdır. Bu arada, kat çağrı butonları kapının sağına veya soluna konumlandırılabilir.  

S.17) Asansörlerde erişilebilirliğin artırılması için başka hangi hususlara dikkat edilmelidir?

A.17) Özellikle dezavantajlı kesimlerin potansiyel olarak bulunduğu tren istasyonları, hastaneler ve huzurevleri gibi yerlerde asansörlerin kullanımını ve erişimini iyileştirmek için şunlar şiddetle önerilmektedir: 

* iniş ve kabin kapılarının yüksekliği ile kabinin net yüksekliğinin en az 2100 mm olması, 

* Şeffaf malzemelerden kaynaklanan karışıklığı önlemek ve asansör girişlerinin kolayca belirlenmesini sağlamak için cam kapıları işaretlemek, 

* Asansörlerin panoramik olması (Yolcuların panikleme riskini azaltır ve asansörde sıkışan kişiyle iletişim kurulmasını sağlar.) 

* Kapılar hariç tüm vagon duvarlarına korkuluk monte etmek,

 * Işık kaynağının neden olduğu parlama, optik karışıklık ve yansımayı önlemek için araç duvarlarının mat yüzeylere sahip olması,

  * Araçta ayna varsa, araç tabanı ile aynanın alt kenarı arasındaki dikey mesafe en az 300 mm olmalıdır.

S.18) Asansörlerde erişilebilirlik için yapay zeka uygulamaları kullanılıyor mu?

A.18) Asansörlerde yapay zekâ uygulamaları için Avrupa Normlarında (EN standartları olarak adlandırdığımız) kesin bir standart bulunmamaktadır. Öte yandan, ülkemizde asansörlerde yapay zekâ uygulamaları konusunda önemli bir ilerleme olmamasına rağmen, dünyanın bazı gelişmiş ülkelerinde modern asansörlerde giderek daha yaygın hale gelmektedir. Sesli komut ve konuşma tanıma, tekerlekli sandalye tespiti ve akıllı kamera ve yüz tanıma sistemleri bu uygulamalardan bazılarıdır. Kullanıcının sesli komut vererek asansörü çağırması ve gitmek istediği katı belirtmesi, ayrıca bazı binalardaki akıllı asansör sistemlerinin kullanıcının hangi katta olduğunu ve en sık hangi katlara gittiğini analiz ederek otomatik yönlendirme sağlaması, hareket kabiliyeti kısıtlı bireyler için büyük kolaylık sağlar ve erişilebilirliği artırır. Dahası, "kalabalık yönetimi ve önceliklendirme" uygulamasıyla, kabindeki yolcu yoğunluğu analiz edilir, engelli, yaşlı veya hamile yolculara öncelik verilir ve daha az kalabalık olan asansör bu kişilere yönlendirilebilir.

Sonuç:

Yaşlanma hepimiz için kaçınılmaz bir gerçek olduğundan, "erişilebilirlik" konusunun önümüzdeki yıllarda daha da önem kazanacağı açıktır. Asansörlerin sadece bir ulaşım aracı değil, aynı zamanda bireylerin yaşam kalitesini artıran bir teknoloji olduğunu kabul ederek daha kapsamlı çözümler üretmeliyiz. Bu bağlamda, yapay zeka ve Nesnelerin İnterneti (IoT) teknolojilerinin asansör teknolojileriyle entegrasyonu, asansörlerin gelecekte kişiselleştirilmiş ve daha erişilebilir bir deneyim sunmasını sağlayacaktır. Asansörlerdeki yapay zeka uygulamaları, diğer tüm alanlarda olduğu gibi, yakın gelecekte hayatımızı daha fazla etkileyecek gibi görünüyor.

Referanslar 

1. Asansör Yönetmeliği (2014/33/AB), 29.06.2016 tarih ve 29757 sayılı RG 

2. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği, 03.07.2017 tarih ve 30113 sayılı RG 

3. EN 81-70:2022 Asansörlerin yapımı ve montajı için güvenlik kuralları – Yolcu ve yük asansörleri için özel uygulamalar – Bölüm 70: Engelli kişiler de dahil olmak üzere kişiler için asansörlere erişilebilirlik 

4. ISO/DIS 8100-7:2024 Kişi ve eşya taşımacılığına yönelik asansörler — Bölüm 7: Engelli kişiler de dahil olmak üzere kişiler için asansörlere erişilebilirlik