CIBSE Kılavuzu D: Binalarda ulaşım sistemleri (2020)

Belge oluşturma komitesi başkanı, güncellenmiş kılavuzdaki değişiklikleri anlatıyor.

Amaç

Yapı Hizmetleri Mühendisleri Kurumu (CIBSE) tarafından hazırlanan Kılavuz D’nin amacı binalardaki ulaşım sistemlerinin uygulanmasında rolü olanlara rehberlik etmektir. Bu kılavuz, asansör ve yürüyen merdiven tasarımı ve montajıyla doğrudan ilgili olmasa da uzmanlar tarafından kendilerine sunulan önerileri anlaması gereken tesis ve bina yöneticilerinin yanı sıra mimarlar ve geliştiricileri de ilgilendirir. Kılavuz, en azından, makine, elektrik ve bina hizmetleri mühendisliği alanında kariyer yapmak isteyen öğrenciler ile hali hazırda bu disiplinlerde çalışan ve sürekli bir mesleki gelişim programı aracılığıyla bilgilerini geliştirmek isteyenler için de önemlidir.

Kılavuzun Aralık 2020’de yayınlanan bu baskısı sola dayalı ve tek sütunlu sayfa düzeninde yeniden biçimlendirilmiş ve daha rahat okunabilmesi için bazı örnekler ile teori ve bilgi kısımları eklere taşınmıştır.

Son gelişmeler

Son gelişmelerle ilgili olarak, öncelikle makine dairesiz asansörlerden (MRL) bahsedilmektedir. Bu tür asansörler uygulama yelpazesini genişletmeye ve alandan tasarruf sağlayacak şekilde daha etkin ve uygun taşıma fırsatı sunmaya devam etmektedir. Ancak MRL ekipmanının amacına uygun kullanıldığından emin olmak için özen gösterilmesi gerekmektedir. Bunlar arasında trafiğin yoğun olması, ağır malların sık ve sürekli taşınma gereği, manzaralı kabin uygulamalarının yapılması ve ağır kabin donanım malzemelerinin kullanılması yer almaktadır.

Son yıllarda, asansör kabininin hem yatay hem de dikey olarak hareket etmesini sağlayan lineer mıknatıs tahrikleriyle çalışan ekipmanlar sayesinde asansör teknolojisinde önemli bir adım daha atılmış oldu (Resim 1). Askı sistemi olmayan bu prototip sistem, ilk olarak sürekli çalışan asansörlerde görülen şekilde dairesel prensiple yatay ve dikey olarak hareket eden kabinlerde olduğu gibi, aynı kuyu içinde birkaç kabinin çalışmasını sağlıyor. Geleneksel halatlı sistemlerden bu geçiş, çok büyük binalarda alan verimliliğinin dönüşümü açısından oldukça önemlidir. Prototipten ürüne geçişin gerçekleşip başarılı olup olmaması ve diğer üreticilerin buna nasıl yanıt vereceği sektörü ilgilendiren önemli bir konudur.

Destinasyon kumanda teknolojisi (“çağrı tahsisi”), faydalarının maksimumda olduğu işyerlerinde tercih edilen kumanda sistemi olarak pazarda sağlam bir yer edinmiştir. Kullanıcıların kafasını karıştıran arayüzleri nedeniyle hibrit destinasyon kumanda sistemleri pek tercih edilmemektedir. Kişiselleştirilmiş hizmete ve gelişmiş güvenliğe katkıları nedeniyle destinasyon kumandasının önemi giderek daha artmaktadır.

Yaşlanan nüfusumuz için gerçekten erişilebilir bir ortam sağlama ihtiyacı konusundaki farkındalık da artmaktadır. Asansörlerin basamaksız ortama katkısı önemlidir ve bir bina tasarımında dikkat edilmesi gereken ilk husus bu olmalıdır. Ev ve işyeri arasındaki çizgi bulanıklaşmaya devam ederken, bina tasarımları daha çok karma yapılara yönelik yapılmakta ve bu da birçok farklı kullanıcı grubunun asansörlerle ilgili karmaşık talepleri olmasına yol açmaktadır. Bu nedenle bütün bunların tasarım sürecinin en başında dikkatli bir şekilde değerlendirilmesi gerekmektedir.

Sağlık ve esenlik günlük hayatımızın önemli konuları haline geldiği için asansörlerin bizi daha hareketsiz olmaya itebileceği de vurgulanmalıdır. Temel sistemlerin birbiri ile “konuştuğu” ve kullanıcıların ihtiyaçlarına göre davranışlarını ve performansını düzenleyebilen “akıllı” binalar ortaya çıkmaktadır. Gezegenimizin sürdürülebilirliği de birçok insan için önemli hale gelmiştir. Azalan kaynakların tüketimini durdurmak zor görünse de “en ufak katkı bile işe yarar” sloganı dikey ulaşım (VT) tasarımında da dikkate alınmalıdır. Belki asansör sistemlerimiz de bu denli kısa bekleme sürelerinin getirdiği rahatlık yerine “en aza indirilmiş enerji tüketimi” algoritması ile çalışacak şekilde tasarlanmalıdır.

EN 81-20 ve 50 standartları benimsenmiştir. Birçok diğer standart ve belge de bunlarla uyumlu şekilde güncellenmiştir. Bilinen EN 8100 belgelerinin yerini alacak olan ISO 81 standart ailesinde yaşanan ilerlemenin de gösterdiği gibi, gerçekten küresel bir asansör güvenlik standartları seti konsepti uygulanabilir görünmektedir. Bu ailede yapılan değişiklikler tamamlandığında, Uluslararası Standartlar Teşkilatı (ISO) 2023’ten itibaren her üç yılda bir düzenli olarak revizyon yapmayı planlamaktadır. Nihayetinde EN 81-20/-50 iptal edilecek. Avrupa Standardizasyon Komitesi hudutları dışında çalışan asansör uygulayıcıları ile tedarikçileri böylelikle ortak bir standartlar seti çerçevesinde çalışacaklardır.

İçerik

Herhangi bir asansör veya yürüyen merdiven sisteminin tasarımı, sistemin kullanılacağı binadaki trafik akışları dikkate alınarak başlamalıdır. Bina içerisindeki asansörler, yürüyen merdivenler ve yürüyen yolların konumu ve düzenlemesiyle ilgili kılavuzla birlikte diğer ilgili hususlar engelli sirkülasyonu ile alakalı birtakım ilave prensiplerle birlikte bina türlerinden bahsedilen Bölüm 2’de ele alınmaktadır. Önemli revizyonlardan geçen bu bölüm, yeni bir prensip olan “Yüzey Alanı Endeksi” de dahil olmak üzere bu önemli konuda faydalı bir kılavuzdur.

Bölüm 3 ve Bölüm 4’ün başlıkları sırasıyla “Asansör trafiğinin hesaplama ile tasarımı” ve “Asansör trafiğinin simülasyonla tasarımı”dır. Bu iki bölüm birbiriyle yakından alakalıdır. Önerilen tasarım parametreleri, British Council for Offices (BCO) tarafından önerilenlerle daha uyumlu olacak şekilde güncellenmiştir. Bu bölümlerde artık bisikletçilerin kullanımına yönelik asansörlerle alakalı da önemli bir bölüm bulunmaktadır.

Bölüm 5, Bölüm 12 ve 2’te ele alınan 3 bina tipiyle bağlantılıdır. Çeşitli VT sistemlerinin kapsamlı bir biçimde elealındığı çok önemli bir bölümdür. Bisiklet asansörleri (Resim 3) ve rijit zincir teknolojisi (Resim 4) de dahil yeni ürün ve uygulamalarla güncellenmiştir. Yalnızca çeşitli asansör tiplerini ayrıntılı olarak açıklamakla kalmayıp aynı zamanda planlama ve tasarım prensipleri ile ilgili tavsiyelerde bulunduğundan sektöre açılan bir kapı niteliğindedir. Bu bölümde standard sürtünme tahrikli ve hidrolik tahrikli asansörler ile MRL asansörler detaylı bir biçimde incelenmektedir. Ek’de yapısal asansör kuyusu boyutlandırması konusunda yönlendirmelerin yanı sıra yolcuların üzerinde durduğu kabin platform alanları anlatılmaktadır.

Bölüm 6’da itfaiyeci asansörleri ile tahliye asansörleri ele alınmaktadır. Bu bölüm, kılavuzun son sayısından bu yana kodlar ve standartlardaki kapsamlı değişiklikleri kapsayacak şekilde tamamen yeniden yazılmıştır. Bu bölümde artık bina gereksinimleri, itfaiyecilerin temel asansör gereksinimleri, asansör modernizasyonu itfaiye hizmeti kullanımı, tahliyeye yönelik asansör modernizasyonu, engellilerin tahliyesinde tahliye amaçlı olmayan asansörlerin kullanımı ve acil durum servis (cankurtaran botu) asansörleri hakkında ek bilgiler yer almaktadır.

Elektrik ve hidrolik tahrikli asansörlerin temel elemanları da dahil olmak üzere asansörlerin ana komponentleri Bölüm 7’de ele alınmaktadır (Resim 5). Bu bölümde önemli bir revizyon yapılmış olup uzaktan alarmlar (önceden Bölüm 14’te yer almaktaydı) ele alınmakta ve işitme döngüleri ile alakalı yeni bir kısım bulunmaktadır. Kabin ve kat armatürleri ile muayene kontrolleri ile ilgili bölüm genişletilmiş ve yeni çizimler eklenmiştir.

Asansör tahrik ve kontrol teknikleri ufak bir güncellemeden geçen Bölüm 8’de ele alınmaktadır. Asansör trafik kontrolü Bölüm 9’da özetlenmiş olup bu bölümde klasik kumanda ve çağrı tahsis kumandası ile ilgili revize edilmiş kısımlar da bulunmaktadır. Vaka çalışmaları konsolide edilmiş, bazı eski maddeler çıkarılmıştır.

Bölüm 10’da, son EN 115-1:2017 kapsamındaki güvenlik hususları da dahil olmak üzere, yürüyen merdivenler ve yürüyen bantlar ele alınmaktadır. Bu bölümde, az katlı binalardaki uygulamalardan bir binanın katları arasındaki ufak bir seviye değişikliğine uyum sağlamaya yönelik ve derin metro istasyonlarındaki uzun mesafeli uygulamalara kadar farklı asansör uygulamalarından ayrıntılı bir biçimde bahsedilmektedir. Eğimli ve yürüyen bantlar da ele alınmaktadır. Bölümde faydalı tasarım ipuçları da bulunmaktadır.

Binalardaki ulaşım sistemleri herkese bağımsız ve eşit erişim sağlamalıdır. Bölüm 11, son zamanda yayınlanan standartlara uygun olarak, özellikle de EN 81-70:2018’e uygun referansları içerecek şekilde güncellenmiştir. Bu bölüm, uygulamadaki standartlar ve yönetmeliklerle birlikte, göz önünde bulundurulması gereken engellilik türleri ve tasarım konularını da ele almaktadır. Günümüzde kullanılmakta olan birçok kaldırma platformunun çizimleri de bu bölümde yer almaktadır.

Mevcut uygulamalara göre güncellenen Bölüm 12’de elektrik sistemleri ile çevresel koşullardan bahsedilmektedir. Bu bölümde güç kaynaklarının binanın tamamında tahsisi ele alınırken tasarım sürecinde dikkat edilmesi gereken çevresel koşullara dair bilgiler yer almaktadır.

Asansör, yürüyen merdiven ve yürüyen yollarda enerji verimliliği ve güç tüketimi konuları, iyi ekipman tasarımı, seçimi ve kontrolü yoluyla enerji tüketiminin nasıl en aza indirilebileceğini ele alan Bölüm 13’te ele alınmaktadır (Resim 7). BREEAM bina sınıflandırma sisteminin mevcut gereksinimlerine ilişkin rehberlikle birlikte, son ISO sınıflandırma sistemine de referans verilmektedir.

Bölüm 14’ün kapsamı, kılavuzun önceki baskılarına göre önemli ölçüde iyileştirilmiştir. Uzaktan alarmlarla ilgili kısım Bölüm 7’ye taşınmıştır. Anket prensipleri Bölüm 4’ten buraya alınmıştır. İletişim, Nesnelerin İnterneti, Siber güvenlik, veri depolama ve IP üzerinden ses iletimi teknolojilerindeki hızlı ilerlemeye dair yeni içerikler de bulunmaktadır.

Asansörlerin, yürüyen merdivenlerin, yürüyen bantların, platformlarının ve merdiven asansörlerinin uygun şekilde devreye alınması, kapsamlı incelenmesi, muayenesi ve önleyici bakımı bu varlıkların güvenliğinin ve sermaye değerinin korunmasını sağlamak açısından kritik öneme sahiptir. Bu önemli konular büyük ölçüde revize edilmiş, başlıkları ve alt bölümleri düzenlenmiş olan Bölüm 15’te ele alınmıştır. SAFed LG1 2020’de belirtilen gereksinimlerle de uyumludur.

Bölüm 16’da önemli bir konu olan, mevcut asansörlerin güvenlik, performans ve ekipmanlarının iyileştirilmesi konusu ele alınmaktadır. Asansör güvenliğinin veya estetiğinin iyileştirilmesinden önemli komponentlerin eskimesine kadar birçok iyileştirme nedeni incelenmektedir. “Performans” sistemin trafik yönetimi, sürüş kalitesi, enerji tüketimi veya güvenliği açısından değerlendirilebilir. Bu bölüm, mevcut anlayış ve standartlara uyacak şekilde güncellenmiştir. Referanslar güncellenmiş, tabloların formatı iyileştirilmiştir.

Asansörler ve yürüyen merdivenlerin yapımı ve montajına ilişkin güvenlik kuralları, teknik özellikler, uygulama kodları, hizmete alma önerileri ve güvenli çalışma kuralları geniş bir biçimde İngiliz, Avrupa ve uluslararası standart ve kodları kapsamında ele alınmaktadır (Resim 8). Bölüm 17 ve 18’de bu önemli belgelere değinilmektedir. Bu bölümler, artık Ek A1’de yer alan kapsamlı ve güncel bir mevzuat, standartlar, uygulama kuralları vb. listesiyle desteklenmektedir.

Ek A3’te geniş bir terimler sözlüğü bulunmaktadır. Bu sözlükte yalnızda bu kılavuzda geçen terimler değil, asansör, yürüyen merdiven ve yürüyen bantlarla uğraşırken karşılaşılabilecek birçok terimin karşılığı yer almaktadır.

Son olarak, kapsamlı bir içindekiler bölümü vardır. Kitap cibse.org hem de asansörkitapları.com sitelerinden temin edilebilir. .