İletişim Sistemleri, EN 81-28 ve Türkiye Gerçekliği: Standart Kağıt Üzerinde mi Kalacak?

Mustafa Uçar tarafından

Asansör kabinine adım attığınız ve kapının kapandığı an, kullanıcı için sıradan bir yolculuğun başlangıcıdır. Ancak kapı kapandıktan sonra ne olacağının garantisi kim verebilir? Birisi mahsur kaldığında, yardım çağrısı kurtarma ekibine ulaşacak mı? EN81-28 standardı tam olarak bu soruyu yanıtlamak için var.

Türkiye'de her gün birçok insan asansörde mahsur kalıyor. Bu olayların büyük çoğunluğu kayıt altına bile alınmıyor. Mahsur kalan kişinin çağrısını alan, 7/24 gözetim altında tutan ve kurtarma ekibini gönderen sistem gerçekten işe yarıyor mu? Şirketlerimizden kaçı bu soruya dürüst bir cevap verebilir? EN81-28, "Asansörlerde Uzaktan Alarm - Yolcu ve Yük Asansörleri için Uzaktan Alarm Sistemleri" başlığı altında tanımlanan ve mahsur kalma durumlarında iki yönlü sesli iletişimi zorunlu kılan bir Avrupa standardıdır. Türkiye'de TS EN 81-28 olarak kabul edilen bu standart, yalnızca alarm düğmesinin varlığını değil, aynı zamanda düğmenin 7/24 aktif olarak izlenen bir merkeze bağlı olmasını, iletişimin kesintisiz olarak sürdürülmesini ve kurtarma operasyonunun belirli zaman dilimleri içinde tamamlanmasını da gerektirir.

TS EN 81-28 standardı Türkiye'de yürürlüktedir. Asansör Yönetmeliği, Asansör İşletme ve Bakım Yönetmeliği ve periyodik denetimlerde bu standarda atıfta bulunulmaktadır. 1 Eylül 2017'den sonra onaylanan projeler için, TS EN 81-20 kapsamındaki sıkışma senaryolarında standarda uyulması gerekmektedir. Asıl sorunumuz şu: Mevzuat mevcut, ancak mevzuatı hayata geçirecek uygulamalar henüz yerli yerinde değil.

Bir süreliğine, bina görevlisine ulaşan interkom hatlarının karşılıklı iletişimi sağlayacağı varsayımıyla bir geçiş düzenlemesi kuruldu; daha sonra standart tüm ayrıntılarıyla yürürlüğe kondu. Ancak, sahadaki gerçeklik farklı bir hikaye anlatıyor.

Üç temel sorun göze çarpıyor. Birincisi, uzaktan alarm cihazlarının bağlandığı izleme merkezlerinin kalitesi ve kapasitesi standart tarafından denetlenmiyor. Teknik olarak uyumlu görünen bir sistem, pratikte 7/24 aktif olarak personel bulunmayan veya yeterli personele sahip olmayan bir merkeze bağlı olabilir. İkincisi, mevcut asansörlerimizin önemli bir kısmı daha önceki dönemlerde kurulmuştur; TS EN 81-80 kapsamındaki iyileştirme süreçleri hem yavaş ilerliyor hem de yapılan iyileştirmeler, asansör piyasaya sürüldüğünde yürürlükte olan standart gereklilikleriyle sınırlı kalıyor. Üçüncüsü, sektörde standarda uyumsuzluğun nasıl tespit edileceği ve bunun ne gibi sonuçlar doğuracağı konusunda farkındalık yetersiz kalıyor. Ayrıca, kurulu sistemin aktif kalmasını sağlamanın kimin sorumluluğunda olduğu da henüz tam olarak net değil.

EN81-28 standardının uygulanma şekli Avrupa Birliği ülkeleri arasında farklılık gösterse de, genel tablo oldukça netleşmiştir. Almanya ve Avusturya: EN81-28 uyumluluğu, cihazın kurulumuyla sona ermez. İzleme merkezinin kapasitesi, personel yeterliliği ve müdahale süreleri de denetlenir. Sıkışma olayları kaydedilir; müdahale süreleri aşılırsa, yasal sorumluluk doğrudan bakım şirketine aittir. Bakım firmalarının müdahale sürelerini belgelemeleri gerekmektedir. İspanya: Uzaktan alarm cihazları uzman firmalar tarafından kurulur; donanım için ayrı bir ücret alınmaz, ancak kurtarma müdahalesinin maliyeti tesis sahibine veya kurulum şirketine saatlik olarak faturalandırılır.

Bu yaklaşım hem sistemin yaygınlaşmasını sağlamış hem de bakım firmalarının müdahale hızını artıran ekonomik bir teşvik yaratmıştır. "Kur ve unut" yaklaşımı iş modeliyle bağdaşmaz. Birleşik Krallık: EN81-28 gereklilikleri, LOLER (Kaldırma İşlemleri ve Kaldırma Ekipmanları Yönetmeliği) ile entegre edilerek işveren sorumluluğunu doğrudan kapsar. Hazırlanmış bir kurtarma planı olmadan asansör çalıştırılamaz; denetim kuruluşları belgeleri yerinde test eder.

Ülkemizdeki uygulama durumu şu şekildedir: Periyodik denetim kontrol listelerinde alarm düğmesiyle ilgili bir madde bulunmaktadır; düğmeye basıldığında zil çalar ve listeye bir işaret konulur. Ancak, izleme merkezinin gerçekten aktif olup olmadığı, senaryo yönetimi veya merkezdeki kesintisiz hizmet kalitesi ve elektrik kesintisi sırasında bağlantının korunup korunmadığı herhangi bir standart denetim prosedürüne bağlı değildir. Standartlara teknik uygunluğu kontrol ediyoruz, ancak gerçek işlevselliği üzerinde net bir çalışma yürütmüyoruz.

Bir diğer sorun da ülkemizdeki asansörlerin ortalama yaşıdır. Mevcut asansörlerin TS EN 81-80 standardına göre güncellenmesi zorunluluğu mevzuatta yer almasına rağmen, bu süreç son derece yavaş ilerliyor. Doğrusunu söylemek gerekirse: ülkemizdeki asansörlerin önemli bir kısmı bugün hala EN81-28 gereksinimlerini karşılamayan sistemlerle çalışıyor. Bazı binalarda alarm düğmesi devre dışı bırakılmış; diğerlerinde ise bağlantı, bina görevlisine kadar uzanan belirsiz bir hat üzerinden geçiyor. Kimse, bina görevlisi görevde olmadığında ne olacağını sormamış.

Ülkemizde sorumluluk dağılımı açıkça tanımlanmıştır. Bakım firması asansörün çalışır durumda kalmasından, bina yöneticisi periyodik kontrollerin yapılmasını sağlamaktan, asansör montajcısı ise garanti ve satış sonrası yükümlülüklerinden sorumludur. Yönetmelikte yaptırımlar öngörülmüştür: Yükümlülüklerini yerine getirmeyen montajcıya idari para cezası uygulanabilir. Ancak, bu yaptırımların özellikle EN81-28 ile ilgili olarak -yani alarm sisteminin çalışıp çalışmadığıyla ilgili olarak- ne sıklıkla uygulandığına dair kamuya açık veri bulunmamaktadır.

Karşı karşıya olduğumuz bir diğer sorun ise, izleme merkezi kavramının henüz şekillenmemiş olmasıdır. EN81-28 standardının işlevsel olabilmesi için, alarm sinyalini alan merkezin de standardın gerektirdiği niteliklere sahip olması gerekir. Bu merkez, kesintisiz 7/24 hizmet sunmalı, yedekli bir iletişim altyapısına sahip olmalı ve kurtarma prosedürlerini gerçekleştirmek üzere eğitimli personeli hazır bulundurmalıdır.

Türkiye'de bu tür merkezler için henüz bağlayıcı bir akreditasyon veya yetkilendirme şartı oluşturulmamıştır. Piyasada çok çeşitli kalitede çözümler bir arada bulunmaktadır: kurumsal altyapıya sahip ciddi yapılardan, sadece bir GSM hattına bağlı bir cihaza kadar geniş bir yelpaze. Ne kullanıcı ne de bina yöneticisi bu farkı ayırt edebilecek durumda değildir; ve denetçinin bunu sorgulamak için net bir prosedürü yoktur. Burada, uygulama örnekleri oluşturulmamış ve denetimler yapılmamış olduğundan, EN81-28 uyumluluğu beyan niteliğinden öteye geçmemektedir.

Burada sektörün de kendi kendini dürüstçe değerlendirmesi gerekiyor. Bazı EN81-28 uyumlu cihazlar "uyumlu" etiketiyle satılıyor ancak kurulumdan sonra aktif bir izleme hizmetine bağlı değiller. Bazı bakım sözleşmeleri, alarm sisteminin işleyişinin periyodik olarak test edilmesi yükümlülüğünü içermiyor. Sektörümüzde rekabet baskısı altında, maliyetleri düşürmenin en kolay yolu olarak bu sistemlerin ihmal edildiği biliniyor.

Bazı firmalarımız, bakım işlemlerinin süresini takip etmek gibi yardımcı faaliyetlerde de acil durum iletişim sistemini kullanmaktadır. Ancak bu iyi uygulama örnekleri, halen çok az sayıda firma tarafından benimsenmektedir.

EN81-28 standardını yalnızca "sıkışıp kalma alarmı" standardı olarak okumak, büyük bir fırsatı kaçırmak anlamına gelir. Asansörlerdeki iletişim altyapısı bugün çok daha geniş bir işlevsellik katmanının taşıyıcısıdır. Doğru şekilde tasarlandığında, standardın zorunlu kıldığı sistem, sektörün dijital dönüşümünün omurgası haline gelebilir. Eski nesil sistemlerde, PSTN (analog telefon hattı) üzerinden yalnızca tek yönlü alarm sinyali göndermek mümkündü. Bugün durum tamamen değişti.

GSM/4G modülleri SIM kart desteğiyle çalışır; IP tabanlı sistemler asansörü doğrudan bina ağına veya bulut altyapısına entegre ederek hem ses hem de veri iletişimini eş zamanlı olarak yönetir.

EN81-28 standardının gerektirdiği çift yönlü sesli iletişim bu altyapı üzerinde çalışırken, asansörün tüm operasyonel verileri de aynı hat üzerinden merkeze iletilebilir. Bakım Verimliliği: Sahaya Gitmeden Önce Arızayı Bilmek. Modern iletişim altyapısının bakım sektörüne en somut katkısı, reaktif hizmet yaklaşımından öngörücü bakım modeline geçişi sağlamasıdır.

Geleneksel modelde, teknisyen aylık rutin bakım için sahaya gider, gördüklerini rapor eder ve geri döner. Aradaki 29 gün boyunca neler olduğu bilinmez. Herhangi bir arıza sonrasında asansör incelenir, the source Arıza tespit edilir, gerekli yedek parçalar temin edilir ve arıza giderilir. Ancak, gerçek zamanlı veri iletişimi olan bir sistemde durum çok farklıdır. Sistem tarafından tutulan arıza listesi, motor sıcaklığı, kapı açma/kapama ve arıza sayıları ile güç tüketim eğrileri anında izlenebilir. Kapı mekanizmasının normalden fazla zorlandığı veya fren sisteminde bir anormallik oluştuğu, sahaya gitmeden önce bile tespit edilebilir.

Bu dönüşümün bakım firmasına yansıması somuttur: Gereksiz saha ziyaretleri azalır, acil müdahale vakaları düşer ve teknisyenlerin zamanı daha verimli planlanır. Büyük envanterleri yöneten firmalar için bu, yıllık işletme maliyetlerinde ciddi tasarruflar anlamına gelir. Hizmet kalitesi ölçülebilir hale gelir; ve bu veriler, sözleşme yenileme görüşmelerinde somut bir argüman haline gelir.

Avrupa'da bazı büyük bakım şirketleri bu modeli işlerinin merkezine yerleştirmiş durumda; sabit aylık ücretin yanı sıra "sıfır arıza garantisi" taahhütleri bile sunuyorlar. Türkiye'de bu modele geçişte teknik bir engel yok; engel zihinsel ve alışkanlıkla ilgili.

Nesnelerin İnterneti (IoT) ve akıllı bina entegrasyonu ile asansör artık yalnız değil. Bina Yönetim Sistemi (BMS) ile entegre edilmiş asansörler, binadaki yaya trafiğini gerçek zamanlı olarak analiz edebilir ve trafik yoğunluğuna göre sistemi optimize edebilir. Kat çağrılarının yüksek olduğu sabah saatlerinde sistem kendini optimize edebilir. Park katını ayarlayabilir veya yoğun olmayan saatlerde enerji tasarrufu moduna geçebilir. Bu senaryolar henüz aktif olarak kullanılmıyor, ancak çalışmalar başladı. Enerji yönetimi boyutu da önemlidir. IoT altyapısına sahip asansörler, rejeneratif frenleme verilerini binanın enerji sistemine aktarabilir. Özellikle LEED veya BREEAM gibi yeşil bina sertifikalarını hedefleyen projelerde, asansörün enerji performansı bundan böyle bir dokümantasyon gerekliliğinin parçası olacaktır.

Tüm bu entegrasyon için gerekli altyapı, aslında EN81-28 standardının zorunlu kıldığı iletişim hattı üzerine kurulabilir. Başka bir deyişle, standardın doğru uygulanması, akıllı bina dönüşümünde asansörün de bu ekosisteme dahil olmasını kaçınılmaz kılacak ve bu alanda çalışan firmalar kendilerini farklı bir konuma getirebileceklerdir.

Kısaca özetlemek gerekirse: Eleştirmek kolaydır, çözüm üretmek zordur. Ancak yol haritası açıktır:

• İzleme merkezlerinin yeterliliği standarda bağlanmalıdır. Alarm sinyali alan merkezler için minimum teknik ve operasyonel kriterler tanımlanmalı ve bağımsız denetimler zorunlu hale getirilmelidir. Bu yönelim, iş modelinde çok önemli bir değişikliğe bağlıdır.
• Periyodik denetim prosedürleri, standardın amaçlanan amacını denetlemelidir. Alarm sisteminin aktif doğrulanması, bağlantının canlı testi de dahil olmak üzere, standart bir denetim maddesi olarak listeye dahil edilmelidir.
• Mevcut asansörlerin yenilenmesiyle ilgili olarak net bir zaman çizelgesi ve denetim takvimi oluşturulmalıdır.
• Yaptırımların uygulanmasına ilişkin ayrıntılı ve şeffaf veriler paylaşılmalıdır. Kaç denetim yapıldığı, kaç ihlalin tespit edildiği ve ne tür yaptırımların uygulandığı bilinmeden hesap verebilirlik sağlanamaz. Bu madde, değişime yönelik anlayışı ciddi anlamda artıracaktır.
• İletişim sistemleri, bir uyumluluk maliyeti olarak değil, rekabet avantajı olarak konumlandırılmalıdır. Bu anlayışı benimseyen firmalar hem güvenlik hem de verimlilik açısından ilerleme kaydedecektir.

EN81-28 lüks bir standart değildir. Standardı sadece kağıt üzerinde değil, hayatımızın akışında canlı tutmak, sektörümüzün ortak sorumluluğudur.