Yürüyen Merdivenlerde / Yürüyen Yollarda Bakımın Önemi

kaydeden Battal Murat Öztürk

ÖZET

Her geçen gün sayıları artan ve lüks olmaktan çıkıp ihtiyaç haline gelen yürüyen merdivenlerde/hareketli yürüme yollarında bakımın yolcu, bakımcı ve sistem sağlığı açısından önemi giderek artmaktadır. Bu konulardaki ihmalin hayati risklere ve kazalara yol açtığı medyada sıklıkla yer almaktadır. Bu durumu en aza indirgemek için bakım firmalarının, kullanıcıların ve bina sorumlularının durumu fark etmesi ve sorgulaması gerekmektedir. 

Giriş

Asansörlerin trafiği kaldıramadığı yüksek trafiğe sahip binalarda, alt geçitlerde, üst geçitlerde ve kısa mesafelerde yürüyen merdiven/yürüyen bantlar lüks olmaktan çıkıp ihtiyaç haline gelmiştir. Hatta bazı alışveriş merkezleri yürüyen merdivenleri kullanarak bir satış stratejisi geliştirmiştir. 24/7 çalışan bu cihazlar ne kadar güvenli? 

Ülkemizde yürüyen merdivenler/yürüyen bantlar için herhangi bir tescil işleminin olmadığı bilinmektedir. Buna göre büyük bir kaza veya problem olmadıkça akredite herhangi bir kuruluş tarafından kontrol veya ekspertiz hizmeti verilmemektedir. 

Her gün kullandığımız ve hayatımızın bir parçası olan bu cihazların güvenli ve sağlıklı çalışmasının sağlanmasındaki tüm sorumluluk, kurulum veya bakım hizmeti veren kuruluşlarda çalışan personele aittir.

Bu firmalar veya çalıştırdıkları personeller bu işi ne kadar iyi yapabiliyor? Bu yazıda bakımların nasıl yapılması gerektiği, hangi aksamların hangi periyotlarda kontrol edilmesi gerektiği ve ihmal sonucu oluşabilecek kazalar ifade edilecektir.

Yürüyen Merdivenlerde/Yürüyen Yollarda Bakım

1- Yürüyen Merdiven/Yürüyen Yolların Bakım Periyotları ve Sorumlulukları

A. Bakım Periyotları

Herhangi bir yönetmelikte tanımlanmayan Yürüyen Merdiven/Hareketli bant bakım periyotları tamamen bakım firmasının tavsiyesi/zorlaması ve müşteri tarafından talep edilen periyotlarda yapılmaktadır. Trafiğin yoğun olduğu yerlerde (alışveriş merkezleri, üst geçitler, tren istasyonları, metro istasyonları vb.) ayda bir bakım yapılmalıdır. Mevsimsel periyotlarda çalışan yürüyen merdivenlerin bakımları devreye alınmadan önce, çalışma esnasında aylık ve sezon sonunda yapılmalıdır. 

B. Yapı Sorumlusunun Bakımda Sorumlulukları

1. Kurulan yürüyen merdivenin/yürüyen bandın kullanım için onaylandığından emin olmak ve mevcut standarda uygun olduğunu doğrulamak. 
2. Kullanım onay sürecini takiben TSE Hizmet Yeterlilik Belgesine sahip bir firmaya düzenli bakım yaptırmak. Bakımlarda görülen eksikliklerin giderilmesini sağlamak.
3. Yılda en az bir kez bir muayene kuruluşu tarafından kontrol edilmesini sağlamak.

C. Bakım Şirketinin Sorumlulukları

1. Yürüyen merdiven/hareketli yürüme yolunun bakımını yapmak.
2. Bakımda görülen eksiklikleri bildirmek ve bir örneğini yapı sorumlusuna vermek. 
3. Bakım sırasında görülen eksikliklerin giderilmesini sağlamak.

2- Bakım Formu

3- Bakımda Güvenlik

1. Bina ve tesisin yetkili personeline bakım yapılacağının bildirilmesi.
2. Yürüyen merdiven/hareketli yürüme yolunun etrafı bir güvenlik bariyeri ile korunacaktır.
3. Bakıma başlamadan önce üst ve alt acil durdurma düğmelerinin çalışıp çalışmadığının kontrol edilmesi.
4. Revizyon kontrolör fonksiyonlarının çalışmasının kontrol edilmesi
5. Yürüyen merdiven/hareketli yürüme yolunun çevresinde bir güvenlik alanı oluşturmak.

4- Her Ay Kontrol Edilecek Bileşenler 

1. Temizlik

   1. Basamak raylarının temizliği ve rayların durumunun kontrol edilmesi.
   2. Alt ve üst istasyon asansör boşluklarının temizliği.
   3. Tüm yürüyen merdiven boyunca yağ karterlerinin temizlenmesi ve atık yağın boşaltılması.

2. Sistem kontrolü

   1. Motor zinciri uzatma kontrolü.
   2. Küpeşte uzatma kontrolü.
   3. Adım zinciri uzatma kontrolü.
   4. Otomatik yağlama sisteminin çalışma kontrolü ve yağ seviyesi kontrolü.
   5. Basamak dayanağı plastiğinin yağ kontrolü.
   6. Tarak plakası fonksiyon kontrolü.
   7. Tarakların ve basamakların uyumlu çalışmasının kontrol edilmesi. 
   8. Süpürgelikler ve basamaklar arasındaki boşlukların kontrol edilmesi.
   9. Korkuluk, cam ve süpürgelik yüzeylerinin kontrol edilmesi.
   10. Tarak plakası ve basamaklar arasındaki çalışma mesafesinin kontrol edilmesi.

3. Güvenlik devreleri kontrolü

   1. Yön şalterlerinin işlev kontrolü.
   2. Küpeşte sıkışma kontaklarının işlev kontrolü.
   3. Tarak plakası sıkışma kontaklarının işlev kontrolü.
   4. Adım kesme kontaklarının işlev kontrolü.
   5. Adım sensörü/temas işlevi kontrolü eksik.
   6. Acil stop butonu fonksiyon kontrolü.
   7. Üst ve alt istasyon şaftlarında kalıcı olarak konumlandırılmış acil durdurma kontaklarının kontrol edilmesi.
   8. Üst ve alt istasyon emniyet kapaklarındaki kontakların fonksiyon kontrolü.
   9. Motor zinciri uzatılmış/bağlantısız kontağın işlev kontrolü.
   10. Aşırı hız ölçüm sensörü/kontak fonksiyon kontrolü.
   11. Motor volanı kapağı sensörü/temas fonksiyonu kontrolü.
   12. Adım zinciri gerici kontaklarının işlev kontrolü.
   13. Tırabzan hız ölçüm sensörünün/kontağının işlev kontrolü.
   14. Mekanik yardımcı fren kontağı fonksiyon kontrolü. (Y=6000 mm yukarıda)
   15. Otomatik çalıştırma sistemi sensörü/temas fonksiyon kontrolü. (Mümkün ise)

5- Üç Ayda Bir Kontrol Edilecek Bileşenler

1. Motor servis freni ayarı.
2. Adım burcu, mil ve kelepçe kontrolü.
3. Adımlar doğrusal çalışma kontrolü.
4. Küpeşte kılavuz makaraları/sistem kontrolü
5. Küpeşte ray yüzey kontrolü.
6. Küpeşte giriş silindiri kontrolü.
7. İşaretlerin mevcudiyeti ve durum kontrolü. 
8. Yön sinyalizasyon sistemi kontrolü.
9. Adım dinlenme plastik kontrolü.
10. El bandı geçidinin kontrolü.
11. Küpeşte baskı sistemi kontrolü.
12. Adım durdurma makaraları kontrolü.

6- Altı Ayda Bir Kontrol Edilecek Bileşenler

1. Basamaklar ve basamaklı zincir makaralarını kontrol edin.
2. Küpeşte kasnağı mili yatağı yağ durumu kontrolü.
3. Tahrik dişlisi mili yatağı yağ durumu kontrolü.
4. Küpeşte zincirinin temizlenmesi ve durumunun kontrol edilmesi.
5. Makine motor şanzıman yağ seviyesi kontrolü.
6. Elektrik tesisatı ve kontrol paneli durum kontrolü.

Eksik Bakımın Sonuçları

Son yıllarda artan yürüyen merdiven/ yürüyen bant kullanımı, yanlış veya eksik bakım ve kazalara yol açmaktadır. Bazı gözetimler ve bunların sonuçları aşağıda listelenmiştir.

1. Bilgi Etiketleri

Kullanıcı, yolcu ve sistem sağlığı için gerekli olan etiketlerden birkaçı aşağıda gösterilmiştir.

Alt ve üst giriş ve çıkış alanlarında ¬yürüyen merdivende nasıl hareket edileceği¬ konusunda kullanıcıları bilgilendirir. Bu etiketlerin yapıştırılmasından yürüyen merdiven yetkilisi sorumludur.

Bu bilgi etiketlerinin bulunmaması sonucunda aşağıdaki kaza türleri meydana gelebilir.

2. Sinyalizasyon İşaretleri

Sinyal ışıkları yürüyen merdivenin/hareketli bandın yönünü gösterir. Üst ve alt sahanlıklarda bulunan kırmızı bir ışık, kullanıcıyı yürüyen merdivene yanlış yönde binmemesi konusunda uyarır. Sinyal lambaları yürüyen merdivenlerde farklı konumlara yerleştirilebilir.

Bu sinyalizasyon işaretleri eksik veya çalışmıyorsa düşmeler ve buna bağlı yaralanmalar meydana gelebilir.

3. Eksik Adım İzleme Sistemi

Bakım sırasında çıkarılan basamak değiştirilmeden yürüyen merdivenin hizmete girmesi durumunda, eksik basamak petek saclarından çıkmadan sistemi durduracak bir kontrol mekanizması bulunmalıdır. 

Bu sistem hem bakım personeli hem de kullanıcılar için çok önemlidir. 

Bu sistemin eksik olması veya çalışmaması durumunda meydana gelebilecek kazalar aşağıda gösterilmiştir.

4. Hareketli Tarak Plakası ve Tarak Kontrolü

Tarak plakasına bağlı tarak parçaları hasarlı veya eksikse yaralanma riski vardır ve bu nedenle yürüyen merdiven kullanılmamalıdır.

Bu güvenlik cihazı, örneğin tarak plakası ile basamaklı zincir arasına bir şey sıkışırsa etkinleştirilir. Bu durumda, tarak plakası yatay olarak bir düğmeye basar ve yürüyen merdiveni durdurur.

Tarak plakası güvenlik sistemi yoksa veya çalışmıyorsa, aşağıdaki kazalar meydana gelebilir.

5. Küpeşte Sıkışma Sistemi Kontrolü

Küpeşte girişleri plastik gövdeli hareketli mekanik sistemli güvenlik sistemleridir. Hareket edebilen fırça sayesinde, fırçanın iç kısmında bulunan emniyet şalteri, tırabzan sıkıştığında yürüyen merdivenin durmasını sağlar.

Küpeşte sıkışma sisteminin olmaması veya çalışmaması durumunda meydana gelebilecek kazalar aşağıda gösterilmiştir.

6. Boşluk Kontrolü

EN 115-1 standardının izin verdiği boşluklar kontrol edilmelidir. Bir değişiklik varsa, bunlar kabul edilebilir seviyelere ayarlanmalıdır.

Bu açıklıkların aşılması durumunda meydana gelebilecek kazalardan bazıları aşağıdaki gibidir.

Kullanıcı Farkındalığını Artırma

Bakımları düzenli yapılan, eksiklikleri giderilen yürüyen merdivenlerde ve yürüyen bantlarda kaza olmuyor mu? Kazaların yüzde ellisi sistemden, yüzde 50'si ise kullanıcı hatasından kaynaklanıyor. Bu nedenle kullanıcıların bilinçlendirilmesi gerekmektedir. 

Kullanıcıların dikkat etmesi gereken noktalar şu şekildedir.

• Yürüyen merdivenler yalnızca bu konuda eğitim almış kişiler tarafından çalıştırılmalıdır.
• Tekerlekli sandalyeler, pusetler veya tekerlekli paten kullanan insanlar yürüyen merdivende seyahat ederken sıkıca tutunamayacakları için güvenli kabul edilmezler.
• Yük taşımak yürüyen merdivene zarar verebilir ve merdiveni insanları taşımak için güvensiz hale getirebilir.
• Yürüyen merdivenlerde veya basamaklarda hiçbir şekilde yük taşınmamalıdır.
• Yürüyen merdivenlerde elektrik tehlikesi olan çok çeşitli güvenlik cihazları vardır. Kullanan kişilerin güvenliğini sağlamak ve mülke zarar gelmesini önlemek için tasarlanmıştır. Safety¬ cihaz anahtarları çıkarılmamalı veya kurcalanmamalıdır.
• Elektrik veya mekanik sistemde hasar varsa yürüyen merdiven kullanılmamalıdır. Bu, özellikle ekran veya güvenlik cihazlarındaki arızalar için geçerlidir. Bu nedenle yürüyen merdiveni cihazı çalıştırmadan önce en az günde bir kez kontrol etmek ve basamakların, tarakların, tırabzanların, korkulukların, kapakların, göstergelerin, harici güvenlik cihazlarının arızalı veya eksik olmadığından emin olmak önemlidir. Çalışma sırasında bir hasar meydana gelmesi durumunda yürüyen merdiveni derhal durdurmalı, tekrar çalışmasını önlemek için gerekli¬ önlemleri almalı ve kullanıma kapatmalısınız.
• Elektrik-elektronik sisteminin tüm devre elemanları elektrik çarpmasına neden olabilir. Bu sisteme sadece yetkili kişiler tarafından müdahale edilmelidir;
• Tırabzanın üzerine asmayın.
• Giriş sahanlıklarında bekleme yapmayınız.
• Tüm yolculuk boyunca korkuluklara tutunarak yolculuğunuzu tamamlayın.
• Basamaklara oturmayın. Eşyalarınızı üzerinde bırakmayınız.
• Çocuklarınızın ellerinden tutun ve onlar yürüyen merdivenden/ yürüyen banttan ayrılana kadar bırakmayın.

Referans

[1] TS EN 13015+A1 Asansör ve Yürüyen Merdiven / Bant – Bakım Talimatı _ Haziran 2009
[2] 2006/42/EC Makine Güvenliği Direktifi _ RG No. 27158 tarih ve 03.03.2009
[3] TS EN 115-1 Yürüyen merdivenler ve hareketli yürüyüş yolları için güvenlik - Bölüm 1: Yapı ve montaj _ Aralık 2013
[4] TS EN 115-2 Yürüyen merdivenler ve hareketli yürüyüş yolları için güvenlik - Bölüm 2: Mevcut yürüyen merdivenlerin ve hareketli yürüyüş yollarının güvenliğini iyileştirme kuralları _ Aralık 2013