Yaygın Yürüyen Merdiven ve Küpeşte Kazaları ve Nedenleri

Yürüyen Merdivenler ve yollar pek çok faklı yapı tipinde katlar arasında dikey taşımayı sağlayan yüksek kapasiteli makinelerdir. 3600 adet yürüyen merdivenin 1 saatte konforlu koşullarda XNUMX kişiyi taşıyabileceği varsayılır. Özellikle metrolar ve AVM’lerde gördüğümüz bu makineler büyük insan topluluklarını taşıyabildiklerinden dikey taşımaya katkıları asansörlere göre çok daha fazladır. Bununla birlikte kullanıcılar için barındırdıkları güvenlik riskleri de asansörlerden daha yüksektir.

Yürüyen merdivenlerin piyasaya arzları ülkemizde ve Avrupa Birliğinde makine emniyet yönetmeliği kapsamında yapılırken harmonize standart olarak EN 115-1 kullanılır. Bu standart ile Amerikan versiyonu olan ASME 17.1 arasında büyük farklar olduğu söylenemez. Dolayısıyla dünya çapında yürüyen merdiven ve yollar esasen asansörlere nazaran daha evrensel ve daha birbirine benzerdir. Standartlar güvenlik seviyesini yıllar geçtikçe yükseltmektedir fakat yine de kazaların önüne tam olarak geçilebilmiş değildir.

En yaygın görülen kazalar sıkışma kazalarıdır. Sıkışmalar merdivenin farklı kısımlarında yaşanabilir. Yine en çok görülen sıkışma kazası etek sacı ile basamaklar arasına sıkışan ayaklardır. Özellikle çocuklar denetimsiz şekilde taşındıklarında ayaklarının sıkıştığı durumlarla karşılaşılabilmektedir.  

Bu durumu engellemek için standardın güncellenen versiyonlarında etek sacı üzerine fırça yerleştirme zorunluğu getirilmiştir.

Ne varki fırçalar 2010 öncesinde kurulmuş merdivenlerde bulunmayabilmektedir. Bulunanlarda da sıkışmaya karşı kesin çözüm değillerdir. Sıkışmanın en büyük sebeplerinden bir tanesi basamak ile etek sacı arasındaki boşlukların kontrol edilmemesidir. Tek taraftan maksimum 7 sağ + sol toplam 4 mm’yi aşmaması gereken bu boşluklar basamak tekerleklerinde yıpranmalar, basamak zincirindeki uzamalar veya sıcaklık farklarına bağlı olarak genleşen etek saçları sebebiyle artarlar.

Artan boşluklar sıkışma riskini artırır. Riski azaltmak için periyodik bakımlarda boşluk ölçümleri yapılarak etek saçları ayarlanmalıdır.

Bazı durumlarda etek sacının basamaklara yaklaştırılması sorunu çözmez. Bazı basamaklar geçişini normal tamamlarken bazı basamakların etek sacına sürttüğü görülür. Bu sürtmelerin sebebi basamak zincirindeki asimetrik uzamalardır. Asimetrik uzamalar basamak aralarına bakarak anlaşılabilir. Boşlukların sağdan sola arttığı veya azaldığı görülür. 

Basamaklar ile etek sacı arasına sıkışan ayakları kurtaracak bir güvenlik ekipmanı bulunmamaktadır. Etek sacı için güvenlik kontağı kurulu olsa da hareket eden basamakla tehlikeli bir süre boyunca ayakları sıkıştırarak kemik kırılmalarına sebep olabilir.

Diğer yaygın bir sıkışma tipi de taraklarla basamaklar arasında görülür.  

Standarda göre tarak dişleri ile basamak olukları arasındaki mesafe 4 mm’den fazla olmamalıdır. Fakat bakım personeli zaman zaman tarak plakalarının basamaklara sürtmesini engellemek için tarak plakalarını yükseltir. Bu durum ayakların tarak plakası ile basamak arasına sıkışma riskini artırır.

Tarak plakalarının dişleri hem olukların en az 4 mm içine girmeli (h8) hem de oluk tabanı ile diş arasında 4 mm de boşluk olmalıdır (h7). Bu boşlukların ayarlanması sıkışma riskini azaltır. Tarak plakalarına sıkışma yürüyen merdivenin durmasına yol açar. Plakalar bir güvenlik kontağını tetiklerler. Ayrıca bu plakalar gerektiğinde kırılabilecek şekilde yumuşak malzemelerden üretilirler ki sıkışan unsurlar zarar görmesin. Boşlukların değişmesi basamak raylarının kirli olmasından veya basamak zincirinin uzamasından kaynaklanabilir. Düzenli ve doğru bakım uygulanarak bu tip riskleri azaltmak mümkündür.

Çok daha tehlikeli bir kaza sebebi ise basamak kırılmalarıdır.

Basamak kırılmaları üzerinde yolcu varken meydana gelir ise ayak kopmalarına varacak hasarlara sebep olabilir. Basamaklar kırıldığında tarak plaka kontakları aktive oluncaya kadar merdiveni durduracak bir güvenlik aygıtı yoktur. Dolayısıyla kazanın olma anından merdiven duruncaya kadar geçen sürede yolcu büyük risk altındadır. Basamakların kırılmasının birçok sebebi olabilir. En sık görülen sebep yine asimetrik uzayan basamak zincirleridir.

Basamaklar uzun süre uzamış basamak zincirleri ile çalıştırıldığında birbirlerine yaklaştıkları konumlar ani zıplamalara sebep olurlar.

Ayrıca kirli basamak rayları da basamak tekerleklerinin raylar ile kir tümsekleri arasında sıkışarak çatlamalarına be basamakların çökerek ayaklardan kırılmalarına sebep olur.

Basamak kırılmalarının önüne geçmek için doğru bakım yapılması gereklidir.

Basamak arası boşlukların açılması da ayakkabı bağcığı, püskül gibi küçük parçaların sıkışmasına sebep olurlar. İki basamak arasında izin verilen mesafe en fazla 6 mm’dir. Bu ölçünün üzerindeki açıklıklar yüksek sıkışma riski doğurduğundan merdivenin çalıştırılmaması gerekir. Basamaklar arasındaki açıklıkların artması basamak zincirindeki uzamalardan kaynaklanır.

Daha düşük riskli kazalara sebep olabilen diğer bir parça da el bantlarıdır. El bantları kullanıcıların yolculuk sırasında elleriyle bantları tutabilecekleri genişlikte tasarlanırlar. Fakat el bantları ile el bantlarının üzerinde yürüdükleri raylar arasında da boşluklar bulunur. Bu boşlukların artması durumunda parmaklar bantla ray arasına sıkışarak çizilip yaralanabilirler

El bantlarının yaratabileceği en büyük risk ise yavaş olmalarıdır. El bantlarının basamaklarla aynı hızda veya en fazla %0 daha hızlı olması gerekir. Çalışan bir merdivende elleriniz el bandına koyduğunuzda ellerinizi ileri doğru gitmesi bu yüzden doğaldır. Fakat el bandının yavaş olması durumunda yolcular dengesini kaybederek düşebilirler. El bandının yavaş olmasına veya hareket etmemesine sıklıkla el bandı baskı makaraları veya el bandı tamburu yol açar. El bandı baskı makaralarının aşınması durumunda el bandı tambura bastırılmaz dolayısıyla yeterli sürtünme sağlanmadığından el bandı yavaş döner.

El bandı tanburunun aşınması halinde ise el bandında yeterli sürtünme sağlanmadığından yine yavaş döner. Özelikle metroda çalışan merdivenlerde el bandı le tambur arasına su girmesi sık rastlanan bir durumdur. Bu durum da bandın dönmesini engelleyebilir.  

Yürüyen merdiven veya bant üzerinde koşarak veya yürüyerek hareket etmek de düşme riski doğurur. Bu yüzden görsel işaretlerle kullanıcıların uyarılması gerekir.  

Bunun dışında kullanım amacına göre doğru seçilmeyen merdiven ve bantlar çabuk aşınırlar. Bu tip cihazların kaza riskleri artar. Örneğin kamusal alanda kullanılan iç ortam tipi bir yürüyen merdiven yeterli dayanıklılıkta malzeme ile üretilmediğinden aşınma sıklığı çok daha fazladır. Basamak zincir uzamaları, basamak tekeri çatlamaları veya el bandı aşınmaları çok daha sık oluşur. Global firmaların ziyaret sıklıkları ayda bir olduğundan bu tip üniteler yeteri kadar korunamazlar. En 115-1 2017 ile beraber tavsiye olarak verilen tasarım kriterlerinin kamu tipi yürüyen merdiven ve bantlarda sağlanması bu yüzden insan güvenliği açısından da önemlidir. Ağır hizmet tipi olarak da sınıflandırılan bu tip merdivenler daha dayanıklı daha büyük ve daha korunaklı parçalar kullanırlar.

Günlük hayatımızda sıklıkla kullandığımız yürüyen merdiven ve bantlarda meydana gelen kazaların çoğunluğu yetersiz bakım ve yanlış malzeme seçimleriyle bağlantılıdır. Merdiven ve bant alıcılarının ve sahiplerinin ve bakım firmalarının sık kaza riski oluşturan parçalar hakkında bilgili ve yeterli olması kaza risklerini önemli ölçüde azaltacaktır.