Asansörlerde Güvenlik

Selçuk Gençol ve Muharrem Bilge Çakırer

Ülkemizde son aylarda meydana gelen asansör kazalarıyla birlikte, asansörlerin güvenirliği yeniden tartışma konusu oldu. Yaşanan bu kazalar geçmişte kalmıştır. Geçmiş, sadece ders alınması ve ileriyi aydınlatması için kritiğe tabi tutulmalıdır. Biz de bu yazımızda asansör güvenliği ile ilgili mevzuattaki temel kriterleri inceledikten sonra, yaşanan asansör kazalarında yola çıkarak yapı işlerinde asansör kazalarının önlenmesi için neler yapılabileceğini değerlendireceğiz.

Asansörlerin Temel Sağlık ve Güvenlik Gereksinimlerini tanımlamayan 2014/33/AB Asansör Yönetmeliği, 29.06.2016 tarihli ve 29757 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Bu yönetmeliğin amacı, 1. maddede şu şekilde belirtilmiştir: "Asansörlerin ve asansör güvenlik bileşenlerinin karşılaması gereken temel sağlık ve güvenlik gereksinimlerini, bu ürünlerin piyasaya arz koşullarını ve piyasa gözetimi ve kontrolü ilkelerini belirlemek." 

Yönetmelik kapsamına giren asansör güvenlik aksamları ve bir araya getirdiği asansör, yönetmeliğin Ek-I’inde yer alan temel sağlık ve güvenlik gereklerini karşılamalıdır.  

Ek-I'de tanımlanan bu gerekliliklerin ana başlıkları aşağıdaki gibidir:

• 1. Genel
• 1.1. Makine Güvenliği Yönetmeliğinin Uygulanması (2006/42/AT)
• 1.2. Taşıyıcı
• 1.3. Asılma ve destek sekilleri
• 1.4. Yük kontrolü (aşırı hız dahil)
• 1. 5. Makine
• 1.6. Kontroller
• 2. Kabin dışındaki kişiler için tehlikeler
• 3. Kabin içindeki kişiler için tehlikeler
• 4. Diğer tehlikeler
• 5. İşaretleme
• 6. Kullanma talimatı

Ayrıca, Yönetmeliğin Ek-III'ünde asansör güvenlik bileşenlerinin listesi tanımlanmıştır. Bunlar şunlardır:

• 1. Durak kapılarını kilitleme tertibatları,
• 2. Ek-I'in 3.2. maddesinde belirtilen düşmeleri önleyen (aracın düşmesini veya kontrolsüz hareket etmesini engelleyen) mekanizmalar,
• 3. Aşırı hız sınırlama mekanizmaları,
• 4. Tamponlar,
• 5. Düşmeleri önleyen cihaz olarak kullanıldığı durumlarda, hidrolik güç devrelerinin kaldırıcılarına bağlanan güvenlik tertibatları,
• 6. Elektronik aksamları içeren güvenlik şalterleri şeklindeki elektrikli güvenlik tertibatları.

2014/33 Asansör yönetmeliğinde listelenen güvenlik ekipmanlarına ilişkin "TS EN 81-20:2020" standardındaki bazı maddeler aşağıda verilmiştir.

5.3.9 Durak ve kabin kapılarının kilitlenmesi ve kilidin acil durumda açılması

5.3.9.1 Durak kapısı kilitleme aygıtları

5.3.9.1.1 Genel

Her kat kapısında 5.3.8.1 (5.3.8.1 Düşme riskine karşı koruma) şartlarını sağlayan kilitleme mekanizması bulunmalıdır. Bu mekanizmanın kasıtlı suistimallere karşı korunması gerekmektedir.

5.12.1.4 ve 5.12.1.8'deki istisnai durumlar dışında, kabin hareket etmeden önce kat kapısının kapalı konumda etkili bir şekilde kilitlenmesi gerekir. Kilitleme, 5.11.2'ye uygun bir elektrikli güvenlik cihazı ile doğrulanmalıdır. 5.3.9.1.2 Elektrikli güvenlik cihazı, kilitleme elemanları en az 7 mm kadar kenetlenmedikçe etkinleştirilmemelidir (bkz. şekil 12)

5.3.9.12 Kilitleme cihazı bir güvenlik bileşeni olarak kabul edilir ve EN 5.2-81:50 2020'deki gereksinimlere göre doğrulanmalıdır.

5.3.9.2 Kabin kapılarını kilitlemeye yönelik cihazlar

Kabin kapısının kilitlenmesi gerekiyorsa (bkz. 5.2.5.3.1 c), kilitleme cihazı 5.3.9.1'de verilen şartları karşılayacak şekilde tasarlanmalıdır. Bu mekanizmanın kasıtlı suistimallere karşı korunması gerekmektedir. Kilitleme cihazı bir güvenlik bileşeni olarak kabul edilir ve EN 5.2-81:50 2020'deki gereksinimlere göre doğrulanmalıdır.

5.6 Serbest düşmeye, aşırı hıza, istenmeyen kabin hareketine ve kabinin kaymasına karşı önlemler

5.6.1-5.6.1.1 Serbest düşmeye, aşırı hıza, istenmeyen kabin hareketine ve kabinin kaymasına karşı önlemler

• a) serbest düşme;
• b) aşağı doğru, ya da halat tahrikli asansörler olması durumunda yukarı ve aşağı doğru aşırı hız;
• c) kapılar açıkken istenmeyen hareket;
• d) Hidrolik asansör durumunda durak seviyesinden kayma.

5.6.2 Güvenlik donanımı ve devreye sokma araçları

5.6.2.1 Güvenlik donanımı

5.6.2.1.1.1 Güvenlik tertibatı aşağı yönde çalışabilir olmalı ve anma yükünü taşıyan bir kabini veya bir karşı ağırlığı veya dengeleme ağırlığını, hız regülatörünün devreye girme hızında veya eğer askı aygıtları koparsa, kılavuz rayları kavrayarak durdurabilecek ve kabini, karşı ağırlığı veya dengeleme ağırlığını orada tutacak özellikte olmalıdır. 5.6.6'ya göre, ilave bir yukarı yönde çalışma işlevi olan bir güvenlik tertibatı kullanılabilir.

5.6.2.1.1.3 Güvenlik tertibatı, bir güvenlik aksamı olarak kabul edilir ve EN 5.3-81:50, 2020'teki gerekliliklere göre doğrulanmalıdır.     

5.6.2.2.1 Hız regülatörü ile devreye girme

5.6.2.2.1.1 Genel hükümler

Aşağıdakiler karşılanmalıdır:

• a) Güvenlik donanımı hız regülatörünün devreye girmesi, nominal hızın en az %115'ine eşit ve aşağıdakilerden daha düşük bir hızda gerçekleşmelidir:
  • 1) Sabit makaralı tipler hariç, ani etkili güvenlik tertibatı için 0.8 m/s veya
  • 2) Sabit makaralı tip emniyet tertibatları için 1 m/s veya
  • 3) 1.5 m/s'yi aşmayan anma hızları için kullanılan kademeli güvenlik tertibatı için 1 m/s veya 4) 1.25 v + 0.25 1/v XNUMX m/s'yi aşan anma hızları için kademeli güvenlik tertibatında; saniye başına metre cinsinden.

Anma hızının 1 m/s'yi aştığı asansörler için, 4)'te gerekli olan değere mümkün olduğunca yakın bir devreye girme hızı seçilmesi tavsiye edilir. Düşük anma hızına sahip asansörler için, a) bendinde belirtilen alt sınıra mümkün olduğunca yakın bir devreye girme hızı seçilmesi tavsiye edilir. b) kilitleme kuvveti oluşturmak için yalnızca sürtünme tahriki kullanan hız regülatörleri, aşağıdaki özelliklerde kanallara sahip olmalıdır:

•  ek bir sertleştirme işlemine tabi tutulmuş veya
•  EN 5.11.2.2.1-81:50, 2020'ye göre bir alttan kesikli forma sahip.

5.6.2.2.1.7 Hız regülatörü, bir güvenlik aksamı olarak kabul edilir ve EN 5.4-81:50, 2020'teki gerekliliklere göre doğrulanmalıdır.

5.6.3 Boru kırılma valfi

5.6.3.1 Boru kırılma valfi, aşağı yönde hareket eden kabini durdurabilmeli ve hareketsiz tutabilmelidir. Boru kırılma valfi, en geç hız aşağıya doğru vd artı 0.3 m/s anma hızına eşit bir değere ulaştığında devreye girmelidir.

5.6.3.8 Sadece mekanik hareketli parçaların kullanıldığı tek yönlü debi sınırlayıcı, bir güvenlik aksamı olarak kabul edilir ve EN 5.9-81:50, 2020‘da verilen gerekliliklere göre doğrulanmalıdır.

5.6.4 Debi sınırlayıcılar

5.6.4.1 Hidrolik sistemde önemli bir kaçak olduğunda; debi sınırlayıcı, anma yükündeki aşağıya doğru hareket eden kabinin hızının, aşağı doğru anma hızı olan vd değerini 0.30 m/s’den daha fazla aşmasını engellemelidir.

5.6.4.6 Sadece mekanik hareketli parçaların kullanıldığı tek yönlü debi sınırlayıcı, bir güvenlik aksamı olarak kabul edilir ve EN 5.9-81:50, 2020‘da verilen gerekliliklere göre doğrulanmalıdır.

6.6 Kabinin yukarı yönde aşırı hızlanmasına karşı koruma araçları

5.6.6.1 Hız izleme ve hızı azaltma unsurlarını içeren araçlar, yukarı yönde hareket eden kabinin aşırı hızını tespit etmeli (5.6.6.10) ve kabinin durmasına veya en azından kabinin hızını, karşı ağırlık tamponunun tasarlandığı değere düşürmelidir. Araçlar şu durumlarda etkin hâlde olmalıdır:

• a) normal çalışma;
• b) makinenin doğrudan görsel olarak gözlenemediği veya hızın başka yollarla anma hızın %115'inden daha azıyla sınırlandırılmadığı hâllerdeki elle kurtarma operasyonu durumunda.

5.6.6.11 Yukarı yönde hareket eden kabinin aşırı hız koruma araçları, bir güvenlik aksamı olarak kabul edilir ve EN 5.7-81:50, 2020’deki gerekliliklere göre doğrulanmalıdır.

5.6.7 İstenmeyen kabin hareketine karşı koruma 

5.6.7.1 Asansörler, asansör makinesinin veya kabinin güvenli hareketinin bağlı olduğu tahrik kontrol sisteminin herhangi bir arızası nedeniyle, kat kapısı kilitli konumda değilken ve kabin kapısı açıkken, kabinin istenmeyen şekilde kattan uzaklaşmasını önleyecek veya durduracak bir mekanizma ile donatılmalıdır. Asansör makinesinin askı halatları veya zincirleri, çekiş kasnakları veya tamburları veya dişlileri, esnek hortumlar, çelik borular ve silindir arızaları hariçtir. Çekiş kasnağı arızaları, ani çekiş kaybını içerir.

5.6.7.13 Açık kapı ile kabinin istenmeyen hareketinden koruma aracı, bir güvenlik aksamı olarak kabul edilir ve EN 5.8-81:50, 2020’deki gerekliliklere göre doğrulanmalıdır.

5.8 Tamponlar

5.8.1.1 Asansörler, kabinin ve karşı ağırlığın hareket mesafesinin en alt sınırında tamponlarla donatılmalıdır.

5.8.1.2 - 5.8.1.1'deki gerekliliklere ek olarak, üst hareket sınırında çalışacak pozitif çekişli asansörler, kabinin üst kısmında tamponlarla donatılmalıdır.

5.8.1.5 Doğrusal ve doğrusal olmayan özelliklere sahip enerji biriktiren tip tamponlar, yalnızca asansörün nominal hızının 1 m/s'yi aşmaması durumunda kullanılmalıdır.

5.8.1.6 Asansörün nominal hızına bakılmaksızın enerji tüketen tipte tamponlar kullanılabilir.

5.8.1.7 Doğrusal olmayan özelliklere sahip enerji biriktiren tipteki tamponlar ve enerji tüketen tipteki tamponlar güvenlik bileşenleri olarak kabul edilir ve EN 5.5-81: 50'nin 2020'indeki gereksinimlere göre doğrulanmalıdır.

5.9.2.2 Fren sistemi

5.9.2.2.1.1 Asansörde aşağıdaki kayıplar durumunda otomatik olarak devreye girecek bir fren sistemi bulunmalıdır:

• a) ağda elektrik kesintisi;
• b) kontrol devrelerinin güç kaynağının kesilmesi.

5.9.2.2.2 Elektromekanik fren

5.9.2.2.2.1 Bu fren, kabin aşağıya doğru anma hızında ve anma yükünün %25 fazlası ile hareket hâlindeyken makineyi kendi başına durdurabilmelidir. Bu koşullarda, kabinin ortalama yavaşlatması, güvenlik tertibatının çalışması veya tamponda durma nedeniyle yaşanan yavaşlamayı aşmamalıdır. Frenleme yüzeyi üzerindeki frenleme etkisinin sağlanmasına katkıda bulunan, frene ait tüm mekanik aksamın kurulumu en az ikişer takım hâlinde yapılmalıdır. Bir aksamın arızalanması nedeniyle fren takımlarından biri çalışmıyorsa; anma hızında beyan edilen yük ile aşağıya doğru hareket eden ve anma hızında boş hâlde yukarı doğru hareket eden kabini yavaşlatmak, durdurmak ve hareketsiz tutabilmek için gereken yeterli frenleme uygulanmaya devam edilmelidir. Bir selenoid mili, mekanik parça olarak değerlendirilir, ancak selenoid sarımı öyle değerlendirilmez.

Bu araç, bir güvenlik aksamı olarak kabul edilir ve EN 5.6-81:50, 2020’daki gerekliliklere göre doğrulanmalıdır.

5.9.3.4 Makinenin durdurulması ve durma durumunun kontrolü

Elektrik motorunu yukarı ve aşağı yönde durduran bir elektrik devresi bulunmalıdır. Bu araç, bir güvenlik aksamı olarak kabul edilir ve EN XNUMX-XNUMX:XNUMX, XNUMX’daki gerekliliklere göre doğrulanmalıdır.

Bu araç, bir güvenlik aksamı olarak kabul edilir ve EN 5.6-81:50, 2020’daki gerekliliklere göre doğrulanmalıdır.

5.11.2.3 Güvenlik devreleri

5.11.2.3.4 Elektronik aksam içeren güvenlik devreleri, güvenlik aksamı olarak kabul edilir ve EN 5.6- 81:50, 2020’nın gerekliliklerine göre doğrulanmalıdır.

• TS EN 81-20, madde 5.3.5.3'e göre, asansör kapılarının sarkaç testlerine tabi tutulması ve bu testlere mekanik olarak dayanabilmesi gerekmektedir. Asansör kazalarının bazılarının, kapı panellerinin eşik bölgesinde kapıya çarpmanın etkisiyle ayrılması sonucu kattaki yolcunun asansör boşluğuna düşmesinden kaynaklandığı gözlemlenmiştir. Asansör denetimlerinde belirtilen sarkaç testlerine karşı kapıların dayanıklılığının sorgulanması, kaza riskini azaltmak için faydalı bir gelişme olsa da, asıl sorgulanması gereken şey, şirketin ilgili testleri gerçekleştirdiğine dair beyanının yeterli olup olmadığıdır. Kapı üreticisi firmaların kaçının bu tür testleri gerçekleştirdiği ve kaçının gerekli laboratuvarlara veya test ortamlarına sahip olduğu tam bir muammadır.
• 2022 yılında yayınlanan Asansörler Sektör Raporu verilerine göre, 2021 yılında periyodik olarak denetlenen toplam 713,502 asansörün %33'üne kırmızı etiket (ciddi arızalı olduğu anlamına gelir), %7'sine sarı etiket, %43'üne mavi etiket ve %17'sine "yeşil etiket" (asansörün güvenli olduğu anlamına gelir) verilmiştir. "Kırmızı etiketli" asansör sayısının yıldan yıla yüzdesel olarak azaldığı vurgulanmakla birlikte, rapor ayrıca her üç asansörden birinin kullanılamayacak kadar ciddi arızalı olduğunu da vurgulamaktadır. Ayrıca, yıllık periyodik asansör denetimlerinin aksatılmaması ve kazaya neden olabilecek durumları tespit eden denetimlerin sürekliliğinin sağlanması, ihmalden sorumlu olanlara uygulanacak yaptırımlar, kazaya yol açabilecek olayların tekrarını önleyecektir.
• Asansörler; ince hesaplamalar, tasarım, mevzuat bilgisi ve AR-GE çalışması gerektirdiğinden, başlı başına bir mühendislik konusudur. Ancak, sektörde mühendislerin istihdamı genel itibariyle kağıt üzerinde yapıldığı, bir çok asansör montaj firmasında emekli mühendislerin diplomasının kullanılmakta olduğu bilinmektedir. Asansörün tasarımından işletmeye alınmasına kadarki tüm aşamalarda güvenliği azami düzeyde sağlamanın en kestirme yollarından biri, ulusal ve uluslararası mevzuata hakim, yetkin mühendisler istihdam etmek, yetiştirmek ve çalışanların bilgi ve tecrübelerini belirli aralıklarla düzenlenecek eğitimler vasıtasıyla tazelemekten geçiyor.
• Asansör kazalarından önemli bir kısmında, asansörde tutsak kalan kişilerin aşırı panik olarak asansörden kendi imkanlarıyla kurtulmaya çalışmasından kaynaklandığı anlaşılıyor. Bunu önlemenin bir yolu da asansör kabininin panoramik yapılması olabilir. Asansörün panoramik olması yahut kapıların camlı tercih edilmesi, yolcuların panik olma riskinin azaltacak, ayrıca asansörde kalan kişilerin, asansör dışındaki kişilerle iletişim kurmasında yardımcı olacağından kurtarma çalışmalarının daha sağlıklı yürütülmesini sağlayacaktır
• Asansör kazaları ile ilgili kayıtların düzenli olarak tutulması, kazaların önlenmesi için yapılan çalışmaların iyileştirilmesi için çok önemlidir. Bu konu da iş verenlere düşen sorumluluğun yanında, gözetim ile yükümlü kurum ve kuruluşlara da yükümlülükler düşmektedir. Yine Yönetmelik gereği, asansörde gerçekleştirilen tüm muayene ve denetim faaliyetlerinin Asansör Seyir Defterine işlenmelidir.
• Bazı asansör kazalarının, asansörün kata ulaştığını düşünerek açık kapıdan içeri adım atan kişilerin asansör boşluğuna düşmesi sonucu meydana geldiği gözlemlenmiştir. Bu bağlamda, asansör güvenliği için kabinlerde ayna kullanılması çok önemlidir. Böylece, kullanıcı asansörü çağırdığında ve kapı açıldığında, kendisini aynada görecek ve asansöre güvenli bir şekilde binecektir. Bu nedenle, asansör kapılarına "Asansörü görmeden kabine binmeyin!" uyarısının asılması önemlidir. Ancak, uyarıların asılmasına ek olarak, yetkili bir kuruluşun asansörlerin güvenli kullanımı hakkında kamu hizmeti duyuruları hazırlamasını ve insanları güvenlik konusunda en üst düzeyde bilgilendirmesini gerekli görüyoruz.
• Düzenli olarak "önleyici bakım" yapılmaması, yani yalnızca bir arıza meydana geldiğinde bakım sorunu dile getirilmesi, ekipmanın hızla yıpranmasına neden olacağından asansör kazaları riskini artıracaktır. Düzenli asansör bakımı uzun vadede avantajlıdır ve daha da önemlisi, can ve mal güvenliği için vazgeçilmez bir yatırım aracıdır.

TS EN 13015 standardında bakım kapsamı aşağıdakileri içermektedir:

• Yağlama,
•  Kontroller,
•  Yolcu kurtarma operasyonları
•  Kurulum ve ayarlama işlemleri,
• Aşınmış komponentlerin tamiri ve değiştirilmesi yer alır. Bakım firmalarının, bakımın daha kolay ve etkin bir şekilde yapılabilmesi için bakım talimatı ile bakım kontrol listeleri oluşturması ve bunları titizlikle uygulaması, kaza riskini asgariye çekecektir.

• Asansörlerin yıpranma ve eskime nedeniyle her 20 yılda bir değiştirilmesi gerekir. Başka bir deyişle, yeni yapılan bir asansörün kullanım ömrü ortalama yirmi yıldır. Bununla birlikte eskiyen asansör aksam/sistemlerinin yenilenmesi gereklidir.
• Bunların dışında, asansör montaj işçilerinin sektör ile ilgili iş güvenliği konularında eğitimi kadar, iş verenlerin de iş güvenliği prensipleri ve iş güvenliği ile ilgili yönetim sistemleri konularında eğitilmesi, asansör kazaları konusunda tecrübeli iş müfettişlerinin sayısının ve gözetim etkinliğinin arttırılması kazaların engellenmesi konusunda büyük fayda sağlayacaktır. Bununla birlikte, sertifika düzenleme yetkisi olan Onaylanmış Kuruluşların yeterliliklerinin sürekli olarak takip edilmesi, asansörlerin daha güvenli olmasını sağlayacak, dolayısıyla da kaza riskini azaltacaktır.

Yukarıda bazı maddelerle vurguladığımız gibi, mevzuata uygun olarak tasarlanan, kurulan ve düzenli olarak bakımı yapılan asansörler dünyanın en güvenli makineleri arasındadır. Bununla birlikte, iş güvenliğini sağlamaya yönelik çabaların insan hayatına verilen değerin bir ölçüsü olduğu ve bazen oldukça basit ve ucuz bir önlemin bir çalışanın hayatını kurtarabileceği unutulmamalıdır. Cengiz Han'a atfedilen şu sözle bitirelim: "Bir çiviyi hafife almayın. Bir çivi bir at nalını kurtarır, bir at nalı bir atı kurtarır, bir at bir komutanı kurtarır, bir komutan bir orduyu kurtarır ve bir ordu bütün bir ülkeyi kurtarır."

Referans

1) 2014/33/AB Asansör Yönetmeliği (29/6/2016 tarihli ve 29757 sayılı Resmî Gazete)
2) TS EN 81-20/-50
3) Asansör Sektör Raporu-2021, Sanayi Genel Müdürlüğü, 2022
4) TS EN 13015
5) Yapı İşlerinde Asansör Kazaları ve Güvenlik Önlemleri, M.Özgür ÜNAL ve Bengi AYKAÇ, 2010