Elisha Otis’ten “Geliştirilmiş Asansör”

New York Crystal Palace Fuarının “gerçekleri” inceleme altında

Elisha Otis’in 1854’te New York Crystal Palace’da gerçekleştirdiği “geliştirilmiş asansör” sergisinin öyküsüne bütün her dikey ulaşım tarihinde rastlamak mümkün. Hemen hemen her durumda aynı olay anlatılır: Otis, bir asansör platformu üzerinde aşağı ve yukarı gidip gelerek ve çark ile kilit mandalından oluşan güvenlik tertibatının devreye girmesine neden olacak şekilde kaldırma halatını keserek “Tamamen güvenli beyler, tamamen güvenli” diye bağırıp izleyenleri hayretler içinde bırakıp platformun ne kadar güvenli olduğunu sergilemişti. Bu hikayeyi anlatanlardan bazıları bunun Otis’i icadını bu denli dramatik bir şekilde sergilemesi için P.T.Barnum’un ona para ödediğinden bahseder. Ayrıca, bu hikâyeyi anlatan hemen hemen herkes bu olayın modern asansörün çıkışını temsil ettiğini ileri sürer. Buradaki “gerçekler”, 20. yüzyılın ortalarından beri sürekli olarak anlatılan hikâyenin özüdür. Ancak, bu hikâye yakından incelendiğinde anlatılanların “doğru” kabul edilmesinin, gerçek kanıtlardan çok hikâyeyi anlatanlara duyulan inanç ve güvenden kaynaklandığını gösterir. Bu, iki önemli soruyu gündeme getirir: 1854’te gerçekte ne oldu? Ve bu olayın önemi neydi?

New York Crystal Palace, 1853’deki Büyük Fuara ev sahipliği yapmak için Londra’da inşa edilen ilk Crystal Palace’a yanıt olarak 1851’te inşa edildi. Bu, sanat ve tasarım odaklı ilk uluslararası fuar olup dünyanın her yerinden ürünlerin sergilenmesine olanak sağlarken asıl amacı İngiliz endüstriyel tasarım ve ürünlerinin üstünlüğünü sergilemekti. New York Crystal Palace tasarımında Londra’da ortaya konan paradigmayı takip edilirken bina iç yapısal elamanlarının açıkta bırakıldığı büyük, sera benzeri bir yapıya sahipti (Resim 1 ve 2). Bina ve fuar 4 Temmuz 1853’te açıldı. Ne yazık ki, umulduğu kadar büyük bir finansal başarı elde edilemedi. Bunun sonucunda Crystal Palace Derneği 1854’te yeniden örgütlendi ve Phineas t. (P.T.) Barnum dernek başkanlığına seçildi. Barnum’un ünlü pazarlama becerilerinin ve şovmenliğinin finansal başarı için gereken kıvılcımı temin edileceği umuluyordu.

Barnum, Nisan 1854’ün başlarında Crystal Palace Derneğinin yöneticilerine yazdığı bir açık mektupta, 15 Mayıs’taki büyük “yeniden açılış törenine” hazırlanmak üzere binanın 4 Nisan’dan itibaren kapatılacağını duyurdu. Yapılması planlanan iyileştirmelere dair mektupta şunlar özetleniyordu:

“Makine Departmanı bu zamana kadarkilerden daha dolu ve daha etkili olacak. Neredeyse bütün büyük icatların çalışma numuneleri bulunacak. Sanat ve endüstrideki en ilginç süreçler için buhar gücü sağlanacağından ve icat sahibi ve katılımcıların belirli makul düzenlemeler altında kendi istekleri doğrultusunda makine çalıştırmalarına izin verileceğinden, bu fuarın oldukça ilginç olacağını umuyoruz.”

Bu, Otis’in karşılaşacağı ortamın karakterine ilişkin ilk ipucunu sağlıyordu. Çalışan endüstriyel sistemlerin sergilenmesinde buhar gücüne kolay erişimin olması oldukça önemli bir faktördü. Barnum’un yeniden tasarlanan Crystal Palace için düşündüğü şey önceki fuarlarda yapılanın da devamı niteliğindeydi, yani ödüllendirme yapmanın.

Makine Departmanında sergilenen ürünlere verilen ödüller arasında XNUMX ABD Doları değerinde bir altın madalya ile her biri XNUMX ABD Doları değerinde beş altın madalya yer alıyordu. XNUMX ABD Doları değerindeki altın madalyayı “Söz konusu icat veya buluşun numune, model veya ürün olarak Crystal Palace’ta sergilenmek kaydıyla, Aralık ayının ilk günü biten yıl boyunca ABD Patent Bürosuna girmiş veya patenti alınmış en faydalı ve değerli icat veya buluş” alacaktı. Diğer madalyalar ise “yukarıda bahsedildiği şekilde Crystal Palace’ta sergilenen ve söz konusu yıl içinde çeşitli faydalı dallarda patenti veya girişi yapılan veya başvurusu askıya alınan beş icadın sahibi” alacaktı.

Barnum, “Dernek tamamen kendi takdirinde olmak üzere bu tür ürünleri sergileyenlere veya icat edenlere madalya veya diploma vermeye yetkilidir” şeklinde bir de duyuruda bulundu.

Bu ödüllerin verileceğine dair ilk resmi duyuru Barnum’un 4 Mayıs’taki yeniden açılış törenindeki konuşmasında yapıldı. İlginç bir şekilde, potansiyel katılımcıların buluşlarını ve tasarımlarını sergilemelerine yönelik bu güçlü teşviklerden önceden bilgi sahibi olduklarına dair herhangi bir kanıt söz konusu değildi. Bu duyurunun zamanlaması, Barnum’un Makine Departmanı için beklediği sayıda katılımcıya ulaşamamış olabileceğini gösteriyor. Dolayısıyla, bu tür teşvikler verme ihtiyacı duymuştu.

Otis, böyle bir ödül verileceği ile ilgili duyurudan önce asansörünü fuarda sergileyeceğini bildirmişti (yine de böyle bir ödül verileceğini öğrenmekten memnundu ve bir ödül kazanacağını da umuyordu). Barnum’un Crystal Palace katılımcılarına yönelik “Yeniden açılış sırasında ve sonrasında sergilenmesi istenen bütün ürünlerin en kısa zamanda bildirilmesi istenmektedir.” İfadesinin yer aldığı genelgesini (XNUMX Nisan tarihli) okuyup icadını burada sergilemeyi istemiş olabilir. Otis’in XNUMX tarihli hesap defterinde XNUMX Mayıs’ta Crystal Palace’a “gönderilen” XNUMX ABD Doları değerindeki “bir asansör makinesi modeli” makbuzu yer alır. Bu da büyük ihtimalle tam boy bir makinenin küçültülmüş bir versiyonu olan model asansörün Nisan ortası ile XNUMX Mayıs arasında yapıldığını gösteriyor. Ne yazık ki bu hesap defterinde bu modeli kimin ısmarladığına veya Otis’in icadını sergileme çabalarını desteklemek için kimin maddi destek sağladığına dair bir bilgi yer almıyordu. Bu maddi desteği Barnum’un sağladığı iddia edilmese de Barnum’un veya Crystal Palace Derneğinin katılımcılara finansal destek sağladığına dair herhangi bir kanıt yoktu. Dolayısıyla, Otis’in bağışçısının kim olduğu bilinmiyor.

Model asansör XNUMX Mayıs Cuma günü gönderilmişti. Fuar kurulumunun Mayıs ortasına kadar tamamlandığı düşünülebilir. Kurulum tamamlandığında, Otis çalışmasını nasıl ve ne zaman sunacağıyla ilgili ilginç bir kararla karşı karşıya kaldı. Crystal Palace haftanın yedi günü sabah saat XNUMX ile akşam saat XNUMX arasında açıktı. Otis’in haftanın her günü, günde XNUMX saat boyunca ürününü sergileyip sergilemediği şüpheli. Ayrıca ne kadar süreyle ürünü sergilediği de bilinmiyor. Bir gazete haberi Mayıs sonuna kadar fuarda yer aldığını söylese de fuar sezonunun bittiği Eylül ayına kadar ürünün sergilenmeye devam etmesi pek mümkün görünmüyor. Hatta, Haziran ayının ortasında Otis tarafından kaldırılmış olabilir. XNUMX’de Charles R. Otis’in babasının hayatını anlattığı yazısında fuarın işleri üzerinde hemen etkili olduğunu ve akabinde Haziran ayı başlarında yeni asansör siparişleri alındığını öne sürdü. Ayrıca, “bu andan itibaren işler giderek büyüdü” ve “babam bütün zamanını ve enerjisini buna verdiği” ifadelerini kullandı.

Otis’in asansörünü nasıl sergilediği fuarın ilk yayınlanan haberinde anlatılıyordu. XNUMX Mayıs tarihinde New York Tribune’de yer alan haberde Otis’in sunumu hakkında “öne çıkan konumu ve mucidinin platform üzerinde yukarı aşağı gidip gelip halatı keserek gösterdiği cüretkarlık ile dikkatleri çekti” ifadeleri yer aldı. Charles Otis, ürünün “göze çarpan bir yerde” sergilendiğini de hatırlatarak ve şunları söyledi:

“Platform, Elisha Otis’in üzerinde durması ve muhtemelen otuz ila kırk fit arasında dikey hareketi olan makineyi çalıştırması için yeterince büyüktü. Ürünün teşhiri boyunca, Bay Otis platformun üzerinde durarak makineyi hatrı sayılır bir yüksekliğe çıkardı ve ardından halatı kesti. Güvenlik aksamı platformun düşmesini önledi ve böylelikle buluşunun ne kadar değerli olduğunu göstererek fuarın en ilginç ve çekici ürünü haline gelmesini sağladı.”

Hiçbir haberde Otis’in asansörünü ve güvenlik aksamını sergilerken ne dediğine dair bir referans verilmediği de göz önünde bulundurulmalı. Ayrıca, Otis’in teşhirine dair hiçbir çağdaş çizim veya fotoğraf bulunamadı.

Otis'in gösterisinin önemi ve/veya anlamı belirlemek zor olsa da, bu olayın ikinci anlatımının bir İngiliz ticaret dergisinde yer alması ilgi çekicidir. Derginin Temmuz sayısında... Pratik Tamircinin Günlüğü New York Crystal Palace'da sergilenen makinelerin genel bir özetini içeriyordu. DergiMuhabirimiz şunları bildirdi:

“Hareketli platform alışılmışın dışında bir şekilde ahşap dikmelerle hareket ettirilirken her birinin içinde bir dizi çark mandalı bulunuyor. İskeletin üst kısmında, normal pozisyonunda halatın veya zincirin gerilimiyle çark mandalını gevşetmeye yetecek kadar geri çekilen bir dizi tampon bulunur. Halatın kopması durumunda bu tamponlar sert bir yay tarafından hızlıca ileri atılacak ve çark mandallarını tutarak üzerindeki kişinin yaralanmadan platformu sabitler. Ürünü sergileyen kişi bu işleyişi göstermek için platformun üzerindeyken halatı sık sık kesiyor.”

Bu habere platformun üzerinde bulunan güvenlik aksamını gösteren bir çizim eşlik ediyordu (Resim XNUMX). Otis’in buluşunun yayınlanan ilk resmi olan bu çizimin kaynağı bilinmiyor. Resim hiçbir çağdaş Amerikan kaynakta bulunmadığından bu yayın için özellikle resmedilmiş gibi görünüyor. Bu, derginin muhabirinin işi olabileceği gibi çizimi Otis de göndermiş olabilir. Bu yazının içeriği ve çizimi, Aralık ayında bir Alman dergisinde uzun süredir benzer güvenlik aksamlarının asansör boşluklarında kullanılmakta olduğundan bahseden bir yazıda yeniden yayınlandı. Ne yazık ki, yazarı belli olmayan bu yazıda da Otis’in tasarımının özgünlüğünü sorgulayan herhangi bir ek bilgi yer almadı.

Scientific American ‘ın XNUMX Kasım XNUMX tarihli sayısında Otis’in asansörüne dair ABD’de yayınlanan ilk resimli haber yer aldı. Makale daha çok güvenlik tasarımı ve işleyişi üzerine olsa da yazının sonunda “bu mükemmel platform asansör geçtiğimiz sezon Crystal Palace’ta sergilendi ve büyük beğeni topladı” ifadesi bulunuyordu. Çizimde platform, kılavuz raylar ve güvenlik aksamı görünüyordu (Resim XNUMX). Bu yazıda Otis’in buluşu için “patent almak için önlemler aldığı” belirtiliyordu. Barnum’un ödül kriterlerinden biri bu olduğu için, bu hiç de şaşırtıcı bir hareket değildi. Otis de, muhtemelen, tasarımını korumak istiyordu. Barnum ve Crystal Palace Derneği tarafından belirlenen ödülleri kimin kazandığına veya bu ödüllerin verilip verilmediğine dair hiçbir kayıt bulunmamakla birlikte, Otis’in herhangi bir ödül aldığına dair de hiçbir kanıt bulunamadı.

Otis’in asansörünü bu etkinliğe dair anlatılan hikayelerin çoğunda olduğu gibi etkileyici bir şekilde sergilediği doğrudur. Ancak Otis’in ürünü teşhiri sırasında ne söylediğine dair herhangi bir kanıt bulamayınca, “Tamamen güvenli beyler, tamamen güvenli” diye bağırdığı iddiası doğrulanmış değildir. Ayrıca, P.T.Barnum’un Otis’in teşhirinin sponsoru olduğu da ispatlanmamıştır. Buluşu ile ilgili İngiliz ve Alman dergilerinde resimli yazıların yer alması tasarımının önemli bir yenilik olarak algılanmış olabileceğini düşündürmektedir. Ancak, Otis’in geliştirilmiş asansör ve güvenlik aksamının etkisi ve önemi 1854’teki fuarın sonrasındaki yıllarda neler olduğuna bakarak anlaşılabilir. Hikâyenin bu önemli kısmına sonraki bir makalede değineceğiz.

Referanslar

[1] “New York Crystal Palace: Crystal Palace Association'ın Yöneticilerine,” The New York Times (17 Nisan 1854).

[2] “Emek ve Sanat: Kristal Sarayın Yeniden Açılışı,” The New York Times (5 Mayıs 1854).

[3] Donald Shannon, The Annuals of Vertical Transportation, Otis Elevator (Ocak 1953 tarihli yayınlanmamış el yazması).

[4] “Crystal Palace'daki Katılımcılara Genelge,” The New York Times (17 Nisan 1854).

[5] “Bilim, Sanayi ve Buluş,” New York Tribune (30 Mayıs 1854).

[6] “Aylık Notlar: Kendi Muhabirimiz Tarafından Amerikan Notları,” The Practical Mechanic's Journal (Temmuz 1854).

[7] “Sicherheits-Aufzug für Waarenmagazine,” Dinglers Polytechnisches Journal (Aralık 1854).

[8] “Otis'in Geliştirilmiş Asansörü”, Scientific American (25 Kasım 1854).

[9] George Carstensen ve Charles Gildemeister, New York Kristal Saray. Binanın resimli açıklaması, New York: Riker, Thorne, & Co. (1854).

[10] New York Sergisindeki Örneklerden Örneklenen Bilim, Sanat ve Endüstri Dünyası, 1853-54. Editörler: B. Silliman, Jr. & CR Goodrich, New York: GP Putnam & Company (1854).

Ayrıca okundu Elisha Otis Kristal Saray'da, Bölüm 2