1950'lerde Yükselen Bankacılık

Geri çekilebilir kaldırım gişe sistemleri

1950'ler, insanların fiziksel çevreleriyle etkileşim kurma biçimlerini değiştiren sayısız teknolojik yeniliğin gelişimine tanıklık etti. Operatörsüz asansör gibi bu yeniliklerin çoğu, hız, verimlilik ve rahatlık gibi "modern" kavramlara dayanıyordu. Bu özellikler, bankacılık sektörü tarafından da benimsendi; en belirgin olanı, müşterilerin işlerini arabalarından yürütmelerine olanak tanıyan araçla gidilebilen bankacılığın geliştirilmesiydi. Dikey taşımacılık (VT) sektörü, geri çekilebilir kaldırım gişe sistemlerinin (aynı zamanda jack-in-the-box gişe kafesleri olarak da bilinir) kısa ömürlü kullanımıyla bu sistemlerin geliştirilmesinde kısa bir rol oynadı.

15 Ekim 1950 tarihli Texas'ın Lubbock Çığ Dergisi şunları duyuran bir makale de yer aldı:

“Lubbock First National bankasındaki mevduat sahipleri yakında arabalarıyla gelip, mevduatlarını kaldırımdaki bir veznedarın eline verip arabalarından inmeden yollarına devam edebilecekler. Texas Avenue ve Main Street'teki banka binasının kuzey tarafındaki kaldırımdan yükselecek üç yeni veznedar kafesinin yapımına hemen başlanması planlanıyor. Kullanılmadığı zamanlarda, kafes bir bodruma düşecek ve gözden kaybolacak. Önümüzdeki 60 gün içinde, muhtemelen daha erken, Noel telaşına yetişecek şekilde tamamlanması bekleniyor... Kafeslerin ve onları barındıracak bodrumun maliyeti yaklaşık 18,000 ABD Doları olarak tahmin ediliyor ve Gilstrap Construction Company müteahhit olarak görev yapacak. Bodrum, banka binasının tüm uzunluğu boyunca uzanacak ve 99 x 15 ft boyutlarında olacak.”^[1]

Gazete, kasım ayının ortasında projeye ilişkin bir güncelleme yayınladı:

“ABD'de bir ilk, Main ve Teksas'taki First National bankasının kaldırım gişeleri projesidir. Burada devam eden kazı, bir bodrum ve üç gişenin yerleştirilmesi içindir. Bu kafesler hidrolik asansörler üzerinde olacak ve kaldırımlara yükseltilecektir. ... Kafesler tiyatro bilet gişeleri büyüklüğünde olacak. Gilstrap Construction Co. projesinin müdürü Bob Burgoon'dur. Şirket sözcüsü, Amarillo ve diğer bazı şehirlerde dışarıda gişe kafesleri olmasına rağmen, Lubbock kafeslerinin kaldırımlardan kaybolabilecek ilk kafesler olacağını söyledi.”^[2]

Projenin tamamlanması, belki de şaşırtıcı olmayacak şekilde, ilk düşünülenden daha uzun sürdü ve kaldırım veznedar kafesleri ancak Haziran 1951'de faaliyete geçti:

“Teksas, Lubbock'taki First National Bank'ın gişe memurları 11 Haziran'dan beri inişler ve çıkışlar yaşadı. O gün, ülkedeki ilk olduğuna inanılan asansörlü üç kaldırım gişe memuru kafesi faaliyete geçti. Üniteler, banka saatleri sırasında kaldırıma yerleştirilerek ve gişe memuru tarafından işletilen bir sistemle kapanış saatinde bodruma indirilerek bir kaldırım yük asansörü gibi çalışıyor. Banka, Lubbock Şehri ile kaldırımın kullanımı için bir kiralama anlaşması yaptı. Her kafes kurşun geçirmez cam, iletişim sistemi, telefon, jaluziler ve bankanın ana ünitesinden gelen ısıtma ve klima ile donatılmıştır. … Kafesleri Mosler Safe Co. inşa etti ve asansörleri Hunter-Hayes Elevator Co. kurdu.”^[3]

ELEVATOR WORLD'ün Mart 1953 sayısında da bu kurulumla ilgili şu ifadelere yer verildi:

“Kafes hariç, bu kurulumlar için ekipman Rotary Lift Co. tarafından Memphis tesisinde tasarlanıp üretilmektedir. Bu uygulama için özel olarak sabitlenmiş bir platform ve araba askısı ile bir pompa ve piston kombinasyonu tasarlamışlardır. Kafesin kapısı, bu kapı kapatılana kadar arabanın indirilememesi için birbirine kilitlenmiştir. Katlanabilir bir kapı alt inişi korur ve ayrıca kafes bodrum katından uzaktayken açılamaması için birbirine kilitlenmiştir. Tek kontrol, kabinin içinden, gişe penceresinin yanındaki bir 'Yukarı-Aşağı' basmalı düğme istasyonu ile sağlanır.”^[4]

Bu makaleler bu yenilikçi asansör sisteminin nispeten kapsamlı bir açıklamasını sunar. Eksik olan tek bilgi, geri çekilebilir kaldırım gişesinin mucidinin adıdır.

MKS Burroughs Takas Merkezi (bir finans dergisi) şöyle bildiriyor: “Kaldırım kafesleri için orijinal fikir bankanın memurları ve yöneticileri tarafından geliştirildi: inşaat, bankanın planları doğrultusunda çalışan Mosler Safe Co., Hamilton, Ohio tarafından gerçekleştirildi.”^[5] EW daha da fazla ayrıntı vererek, fikrin banka Başkan Yardımcısı Roy Riddel ve banka Müdürü Alex McDonald'ın "beyin çocuğu" olduğunu bildirdi. Ancak, Riddel ve McDonald fikri bulmuş olsalar da, önemli bir soru daha var: Fikirlerini kim gerçeğe dönüştürdü? Cevap Clarence D. Ellithorpe'dur (1898-1964).

İnsan ilgisini çeken bir hikaye, New York Daily News 1964'te Ellithorpe'u şöyle tanımladı:

“yuvarlak, çevik, ifade gücü yüksek (ve) haydut karşıtı ve kaldırım bankacılığı cihazlarıyla ilgili 16 patentten sorumlu. Bu tür şeyler konusunda ülkenin önde gelen otoritelerinden biri olarak kabul ediliyor. … Gloversville, NY'den geliyor. 14 yaşındayken eski Waldorf-Astoria'da kapıcıydı ve geceleri Cooper Union'a katılıyordu. 22 yaşındayken Duplex Electric Co.'nun fabrikasını yönetiyordu.”^[6]

Makalenin yazarı, belki de olması gerekenden biraz daha az doğruydu (örneğin Ellithorpe yalnızca 10 patent alabilmişti), ancak onun yaratıcı ruhunu yansıtıyordu:

"Şehir bankaları için bodrumdaki bir vezneye kadar uzanan şnorkelli bir kaldırım bankacısı geliştirdi... veznedarlar ve müşterilerin birbirlerini görüp konuşabilmeleri için bunları interkomlar ve aynalarla donattı. 'Sonra düşünmeye başladım,' diyor. 'Neden 2,000 fit veya daha uzaktaki müşteriler için bir TV kamerasıyla uzaktan bankacılık olmasın?' Buna TV otobankeri adını verdi. Mevduat, pnömatik tüple yeraltından gişeye taşınır. Gişe ve müşteri kapalı devre TV üzerinden birbirleriyle iletişim kurar. İlkini 1956'da Connecticut, Bridgeport'taki bir bankaya kurdu. Diebold Safe ve diğer şirketler artık bunları üretiyor. Her biri yaklaşık 100,000 ABD dolarına mal oluyor. 100'den fazla tanesi kullanılıyor. Ve Ellithorpe bunları bankanın sokak seviyesinde olduğu gökdelen ofislere koymayı hayal ediyor, böylece binadaki herkes ofisten çıkmadan bankacılık işlemlerini gerçekleştirebiliyor. 'Ve bunlar tamamen hırsız geçirmez,' diyor. 'Hiçbir haydut bir TV resmini soyamaz.'"^[6]

"Şnorkel" gişe istasyonu başlangıçta kaldırıma yerleştirilebilen ve banka müşterilerinin arabalarıyla veya yürüyerek para yatırabileceği bağımsız bir kiosk olarak tasarlanmıştı (Şekil 1). İlginç bir şekilde, makalenin yazarı Ellithorpe'un ayrıca hidrolik bir piston üzerine monte edilmiş bir şnorkel gişe sistemi tasarladığı ve bu sayede kioskun banka kapandığında "kaybolduğu" gerçeğine değinmemiştir (Şekil 2):

“Önceki cihazlarda, kaldırım gişe standı kaldırımdan yukarıya doğru çıkıntı yapan bir konuma kalıcı olarak monte edilmiştir. … Önceki standların kalıcı olarak monte edilmesi nedeniyle, yaya trafiğini engelleyebilir ve gece vandalizmine maruz kalabilirler.”^[7]

Yazar ayrıca Ellithorpe'un geri çekilebilir kaldırım veznedar kafesinin patentini elinde bulundurduğunu da belirtmeyi unutmuştur.

Ellithorpe'un 1953 patenti için yapılan başvuru, Geri çekilebilir kaldırım gişe sistemi, Lubbock'taki üç kaldırım gişesinin faaliyete geçmesinden dört ay sonra, 21 Kasım 1951'de dosyalandı. İnşaatlarının Ekim 1950'de duyurulduğu göz önüne alındığında, tasarımlarına ilişkin çalışmaların bu tarihten birkaç ay önce başladığını varsaymak makul olabilir. Yedi aylık inşaat süresi, Ellithorpe'un kafes tasarımını mükemmelleştirmek ve kurulum ayrıntıları üzerinde Rotary ve Hunter-Hayes ile çalışmak için harcadığı zamanı da içermiş olabilir. Bu nedenle, patent çizimleri gerçek Lubbock sistemini gösterebilir (Şekil 3 ve 4). Patent metni, kafes inşaatının ve asansör çalışmasının ayrıntılarının yayınlanan hesaplarda bulunanlarla uyuşması nedeniyle bu varsayımı desteklemektedir. Ellithorpe'da Riddel ve McDonald, özellikle de Günlük Haberler Röportajda Rube Goldberg yazı tipi tasarımlarının incelenmesinde üstün başarı gösterdi.^[6]

Ne yazık ki Ellithorpe, üç ay sonra bir araba kazasında öldü. Günlük Haberler röportaj.^[8] Ancak, asansör gişe görevlisi kafesi sisteminin ABD genelinde kullanıldığını görme fırsatı buldu. Lubbock örneğinden esinlenen Arkansas, Pine Bluff'taki National Bank of Commerce, 1953'ün başlarında bir asansör gişe görevlisi kafesi kurdu.^[9] Kurulum Memphis'teki Southern Co. tarafından tamamlandı.^[4] Ocak 1954'te Illinois eyaletinin Decatur kentindeki Citizens National Bank'ın asansör vezne kafesinin kurulumuna başlandı.^[10] Bunu, Florida, Jacksonville'deki Barnett National Bank'a ait asansör veznedar kafesi (Mayıs 1955'te tamamlandı) ve Oklahoma, Chickasha'daki First National Bank'a ait üç asansör veznedarının kurulumu (Kasım 1955'te tamamlandı) izledi.^[11,12] İkinci tesis Lubbock bankasının örneğini izleyerek kapandı:

“Teksas, Lubbock’taki First National Bank, kaldırım gişe memurlarını ülkeye tanıttı ve düzinelerce ulusal bankacılık dergisinde toptan tanıtım aldı. Yerel kaldırım gişe memurları kafesleri, Teksas bankası tarafından kurulanlarla aynıdır. 20,000 ABD doları maliyetle kuruldular. … Üç tarafında büyük cam paneller bulunan ve tamamen kurşun geçirmez olan kafesler, iki yönlü bir hoparlör sistemi ve telefon içeriyor ve tamamen klimalı olacak. Hidrolik asansörlerle yukarı aşağı hareket ederek, üst kısımların kaldırımla aynı hizada oturduğu banka bodrumuna iniyorlar.”^[12]

Ellithorpe'un tasarımını kullanan son tesislerden biri, Şubat 1957'de "kaybolan" bir kaldırım veznedar kafesinin tamamlandığı Michigan, Pontiac'taki Community National Bank için inşa edildi.^[13] İronik olarak, muhtemelen sonuncusu olan bu kurulum, Kanada ve ABD'deki 30'dan fazla gazetede çıkan resimli makalelerle en fazla tanıtımı aldı

Ellithorpe'un tasarımı bir "taklit" kurulumuna ilham verdi. Mart 1955'te, Chicago'daki South Side Bank & Trust Co., banka binasının bitişiğindeki bir otoparkta bulunan bir asansör veznedar kafesinin kurulumunu tamamladı:

“İş saatleri sırasında bir otoparkın ortasında yükselen ve kullanılmadığında bodruma inen bir banka veznedar kafesi, yakın zamanda South Side Bank and Trust Co. tarafından hizmete sokuldu. … Türünün ilk örneği olduğuna inanılan tesis, bankanın araçtan inilebilen bankacılık bölümünü genişletme ihtiyacını görmesi ve alan kısıtlamaları nedeniyle banka binasına ikinci bir araçtan inilebilen pencere yerleştirememesi üzerine tasarlandı … 6 x 71/2 ft'lik yapının zırhlı çelik levhalardan yapılmış yoğun yalıtımlı kenarları vardır ve dekoratif alüminyum kaplama ile kaplıdır. Pencereler kurşun geçirmez camdır ve çatı düz çelik levhadır. Projektörlü geri çekilebilir bir kanopi veznedar penceresinin üzerine uzanır. İçeride bir telefon ve diğer bölümlerle iki yönlü bir iletişim sistemi vardır. Kafes hem ısıtılır hem de klimalıdır. Hidrolik bir asansör yapıyı yükseltir ve alçaltır ve yer üstündeyken kimse girip çıkamaz. Gün içinde alınan paralar hidrolik asansörle alçaltılmış kafesten alınır ve doğrudan banka kasalarına teslim edilir.”^[14]

Chicago'da bulunan banka tasarımcıları ve mühendisleri olan AA Henkel & Associates, bu "türünün ilk örneği" sistemin tasarımcıları olarak kabul edildi.

Henkel'in, birçoğu asansör gişe sistemleri hakkında çok sayıda makale içeren bankacılık dergilerinde düzenli olarak reklam verdiği göz önüne alındığında, Henkel'in bu makinelerden habersiz olduğunu hayal etmek zor. Henkel'in makinesi hariç, diğer tüm kurulumlar Mosler Safe Co.'yu içeriyordu - Ellithorpe, Mosler'in tamamen sahip olduğu bir yan kuruluş olan Duplex Electric Co. için çalışıyordu - ve bu nedenle bu kurulumlar onun tasarımını somutlaştırıyordu ve görünüş olarak aynıydılar. Chicago kurulumu Ellithorpe/Mosler makinelerine benzemiyordu ve bu nedenle görünüşü "benzersiz"di ve bir otoparktaki konumu (kaldırımın aksine) da "benzersiz"di, belki de "türünün ilk örneği" olduğunu iddia etmek gerçeği esnetmekti.

Bu hikayenin eksik kalan son parçası, banka kullanıcılarının kasiyerlerinin şehrin kaldırımlarından zarifçe yükselip alçalmasını görmenin zevkini ne kadar süre yaşadıklarıyla ilgilidir. Lubbock'taki First National Bank, bankanın şehir merkezindeki konumundan taşınmasıyla birlikte 1955'in başlarında üç asansörlü kasiyer kafesini hizmet dışı bıraktı. Diğer sistemlerin kaderi şu anda bilinmiyor. Ancak, en azından bir süreliğine, mütevazı kaldırım asansörü iki banka görevlisinin hayal gücü ve Clarence Ellithorpe'un yaratıcı becerileriyle 1950'lerin modernliğinin dinamik bir örneğine dönüştürülmüştü.

Referanslar

[1] “Burada Yeni Kaldırım Gişeleri Planlanıyor”, Lubbock Avalanche-Journal (15 Ekim 1950)

[2] “Lubbock Şehir Merkezindeki Binalar Milyon Dolarlık Bir Yenileme Yaptırıyor”, Lubbock Avalanche-Journal (19 Kasım 1950).

[3] “Lubbock'ta First National Tarafından Yerleştirilen Asansör Bordür Gişesi Kafesleri”, Mid-Continent Banker (Ağustos 1951).

[4] “Yağlı Hidrolik Banka Gişesi Asansörleri, ELEVATOR WORLD (Mart 1953).

[5] “Tellers' Ups and Downs”, Burroughs Clearing House (Ağustos 1951).

[6] Sidney Fields, “Sadece İnsan: Kamera Karşısına Soyguncuları Koydu”, New York Daily News (13 Mayıs 1964).

[7] Duplex Electric Co., Inc.'e devreden Clarence D. Ellithorpe, Geri Çekilebilir Kaldırım Gişe Sistemi, ABD Patenti No. 2,656,013 (20 Ekim 1953).

[8] “Clarence Ellithorpe Kazada Öldü”, The Bridgeport Post (31 Ağustos 1964).

[9] “Pine Bluff Ulusal Ticaret Bankası'nda Kaldırım Telleri Var”, Mid-Continent Banker (Mayıs 1953).

[10] “Burada Şnorkel Yapın: Pazartesi Günü Kaldırım Kenarı Gişeci Kafesi Kurulumuna Başlayın,” Decatur Daily Review (9 Ocak 1954).

[11] David J. Ginzi, Barnett Bank, Arcadia Yayıncılık, Charleston, SC (2000).

[12] “Kaldırım Bankacılığı 'Kaldırım Bankacılığı' Getiriyor”, Chickasha Daily Express (25 Kasım 1955).

[13] “Yeni Bir Tür Kaldırım Kenarı Bankası Teklif Edin”, The Kalamazoo Gazette (12 Şubat 1957).

[14] “Banka Gişe Memurunun Kafesi de Yükselişler ve Düşüşler Yaşar”, Chicago Tribune (3 Mart 1955).